Выбрать язык
Книги Ветхого Завета
Книги Нового Завета
без русского текста
Аарон – Моисейын изаже, Израиль калыкын икымше иерейже, иерей тукымын кугезыже (Лекм 29:9, Лк 1:5, Евр 5:4).
Авва – ’Ачай’ манмым ончыктышо арамей йылмысе мут (Мк 14:36).
Август – Хр. шоч. д.о. 31-ше ий гыч Хр. шоч. д.в. 14-ше ий марте Рим империйын вуйлатышыже, кесарь (Лк 2:1).
Авель – Тӱнясе икымше еҥ-влакын, Адам ден Еван, кокымшо эргышт. Тудо ӱшанымаш дене Господьлан надырым конден, да Господь тудын надыржым сайлан шотлен. А Каин изажын надыржым Господь сайлан шотлен огыл, сандене Каин шке шольыжлан кӧранен да тудым пуштын. (Тӱҥ 4:1-8, Евр 11:4)
Авив тылзе, нисан тылзе – Еврей календарь почеш авив тылзе идалыкын икымше тылзыже лийын (март тылзе кыдач тӱҥалын апрель тылзын пел ужашыже марте) (Лекм 13:4, 23:15, Зак.уш 16:1).
Авраам – Еврей (иудей) калыкын тӱҥ кугезыже. Тудо Христос шочмо деч 2000 ий наре ончыч илен. Самырык жапшым Месопотамийыште (кызытсе Ирак кундемыште) эртарен, вара Юмын кӱштымыжӧ почеш тушечын Палестиныш илаш куснен. Юмо тудлан у лӱмым пуэн: ончычсо «Аврам» лӱмжӧ еврей йылмыште ’чапландарыме ача’ манмым, а «Авраам» лӱм ’шукын ачаже’ манмым ончыкта. Юмо тудлан мландым да моткоч кугу тукымым пуаш, тыгак тудын гоч тӱнясе чыла калыкым суапландараш сӧрен. Но Юмо Авраамын ӱшанымыжым чот терген. Авраам ден тудын Сарра ватыжлан Исаак эргыштын шочмыжым кужун вучаш логалын. Авраамын тыгак Измаил эргыже лийын, тудыжо Сарран Агарь лӱман тарзе ӱдырамашыж деч шочын. Авраамын вес йочаже-влакат лийыныт. Пеҥгыдын ӱшанымыжлан кӧра Авраам Юмылан келшыше лийын. (Тӱҥ 11:27 – 12:9, 15:1-21, 17:5, Рим 4, Евр 11:8-19)
Агарь – Авраамын Сарра ватыжын кул ӱдырамашыже. Кунам Сарран эше йочаже лийын огыл, Агарь Авраам деч Измаил эргым ыштен. Но Авраамын югыжо (наследникше) Исаак эргыже лийын, тудыжо Юмын сӧрымыж почеш варарак Сарра деч шочын. Тидын деч вара Сарра Авраамлан Агарь ден Измаилым поктен колтыктен, да нунышт посна илаш тӱҥалыныт. Юмо Измаилымат суапландарен, тудын деч кугу калык лектын (тышке араб-влакат пурат). (Тӱҥ 16:1-15, Гал 4:21-31)
Агриппа – Ончо: Ирод.
Адам – Юмын ыштыме икымше айдеме. «Адам» лӱм еврей йылмыште ’айдеме, пӧръеҥ’ манмым ончыкта. Айдеме тукым тудын деч да Ева ватыж деч лектын. Нуно Юмын кӱштымыжым пудыртышо да тидын дене сулыкыш пурышо икымше айдеме лийыныт. Нунын тукымыштат сулыкым ыштен шоген, а айдемын сулыкшылан наказаний колымаш лийын. Адам – языклан кӧра колымаш дене авалталтше айдеме тукымын тӱҥалтышыже, а Иисус Христос – вес Адам, язык деч утарыме у айдеме тукымын тӱҥалтышыже манын, Павел туныкта. (Тӱҥ 2:7, 3:6, Рим 5:12-21)
Айдеме Эрге – Еврей ден арамей йылмысе тиде ойсавыртыш ’айдемын эргыже’ манын кусаралтеш, тудо айдеме тукымысо посна айдемым ончыкта. Мутлан, Юмо пророк Иезекиильым «айдеме эрге» манын лӱмда (Иез 2:1). Пророк Даниилын книгаштыже (7:13-14) ала-кӧм «Айдеме Эрге гай койшо» манын лӱмдымӧ, тудлан Юмо чыла калык дене эре кугыжаланаш кучемвийым пуа. Иисус Христос Шкенжым Айдеме Эрге манын (Мф 8:20).
Акрет годсо грек йылме – Александр Македонскийын сеҥен налмыж деч вара Мландыкокла теҥыз деч эрвелне илыше тӱрлӧ калык икте-весыштым грек йылме полшымо дене умыленыт. Тиде йылмыш Тошто Сугыньын книгаже-влак акрет годсо еврей да арамей йылме гыч кусарыме лийыныт (тудым «шымле еҥын кусарымыже» манын лӱмдат). У Сугыньым грек йылме дене возеныт, тыге тудым шуко еҥ лудын кертын. (Лк 23:38)
Акрет годсо еврей йылме – Вавилоныш илаш кусарыме деч ончыч израиль калык гыч шукынжо тиде йылме дене кутыреныт (Вавилон плен Хр. шоч. д.о. 586-шо ийыште тӱҥалын). Тошто Сугынь пӱтынек гаяк тиде йылме дене возалтын, но плен гыч пӧртылмеке, еврей-влак шукынжо родо-тукым арамей йылме дене кутыраш тӱҥалыныт. У Сугыньым возымо жаплан еҥ-влак Палестиныште тӱҥ шотышто арамей йылме дене кутыреныт, а вес тукым еҥ-влак дене кутырымышт годым чӱчкыдын акрет годсо грек йылмым кучылтыныт. (Неем 8:8, Лк 23:38)
Алебастр – Шерге кӱ, тудын дене, мутлан, тамлыпушан миром аралаш атым ыштеныт (Мф 26:7, Мк 14:3, Лк 7:37).
Аллилуия – Еврей шомак, ’Господьым моктыза’ манмым ончыкта (Пс 103:35, Почм 19:1).
Алой – Индийысе пушеҥге, тудын гыч тӱрлӧ мазьым ямдылаш тамлыпушан настам ыштеныт (Шотл 24:6, Ин 19:39).
Альфа ден Омега – Грек буква радамыште икымше ден пытартыш буква. «Альфа ден омега» (’тӱҥалтыш ден мучаш’) ойсавыртыш тичмашлыкым, мучаш марте ыштымашым ончыкта. «Почмаш» книгаште тудо уло тӱнян пӱтынь историйжым, тудым ыштымаш гыч пытартыш кече марте ончыкта. (Почм 1:8, 21:6)
Амалик-влак – Израиль калыкын Ханаан мландым сеҥен налмыж деч ончыч ты мланде воктене илыше калык. Тиде кусныл коштшо тукым, тӱҥ шотышто Шинчалан теҥыз деч кечывалвелныла да касвелныла, Негев ир мландыште, илен. Амалик-влак израиль калык ӱмбаке нунын Египет гыч лекмекышт керылтыныт. Тидын деч вара нуно Израильын тушманже лийыныт. Юмо Израильлан амалик-влакым пӱтынек пытараш кӱштен, но тиде Иуда кугыжа Езекийын вуйлатымыж годым гына шукталтын. (Лекм 17:8-16, Шотл 25:17-19, 1 Куг 15:2, 30:1-5, 1 Кур.кн 4:41-43)
Аминь – ’Тиде чын’ манын ончыктышо еврей шомак. Юмылан кумалмым да Тудын суапландарымашыжым (благословенийжым) тыланымым тиде шомак дене мучашленыт. (Шотл 5:22, Зак.уш 27:15-26, Рим 1:25, 1 Кор 14:16, Гал 6:12)
Аммон-влак – Лот эрге Бен-Аммин изирак ӱдыржӧ деч лекше тукым (Лотшо Авраамын шольыжын эргыже лийын). Аммон-влак Молох юмылан кумалыныт. Нуно Иордан эҥер деч эрвелныла иленыт, кызыт тиде Иорданийын ужашыже. Тӱҥ шотышто Израильын тушманже лийыныт. Нуно Израиль калык деке ушнен кертын огытыл. (Тӱҥ 19:30-38, Зак.уш 23:3)
Аморрей-влак – Израиль калыкын Ханаан мландым сеҥен налмыж деч ончыч тушто илыше кугурак калык-влак кокла гыч иктыже. Аморрей шомак южгунам Ханааныште илыше чыла калыкым ончыкташ кучылталтын. (Тӱҥ 10:16, 15:16, Шотл 13:30, 21:21-32, Ам 2:10)
Антихрист – Христос ваштареш шогышо. Антихрист – айдеме сыным налше осал вий. Тудо мландымбалне Христос ваштареш кредалаш тӱҥалеш, но мучаште Христос тудым сеҥа. Иоаннын икымше серышыштыже Поро Увер ваштареш шогышо, Христос нерген шоякын туныктышо-влакым антихрист манын лӱмдат. (1 Ин 2:18-9, 22-23, 2 Ин 1:7)
Апостол – ’Уверкондышо, посна пашалан ӱшанен колтымо еҥ’ манмым ончыктышо, грек йылме гыч налме мут. Иисус Христос Шкаланже латкок Апостолым ойырен налын (Мф 10:2). Нуно Тудын эн лишыл тунемшыже лийыныт (ончо: Тунемше). У Сугыньышто тыгак Павелым да эше икмыняр еҥым Апостол маныт (Ап.паш 14:14).
Аравий – У Сугыньышто Аравий пелотрон йӱдвел-касвел ужашыжым, вес семынже Палестинын кечывалвел-эрвел ужашыжым, тыге лӱмдат, тушко Синай пелотроат пура (Ап.паш 2:11, Гал 4:25).
Аракатемкалыше – Кугыжа деке лишке шогышо еҥ, тудо эре кугыжа воктене лийын да, кугыжам аярташ огыт шоно дыр манын, тудлан темыме йӱышым (йошкар арака ден пӱрым) тамлен ончен (Тӱҥ 40:1, Неем 1:11).
Арамей йылме – Еврей йылмын родо-тукым йылмыже, араб йылме денат шуко икгайлык уло. Хр. шоч. д.о. VI курымышто Лишыл Эрвелыште дипломатий ден торгайымаште тӱҥ шотышто тиде йылмым кучылташ тӱҥалыныт. Тошто Сугыньысо икмыняр книган ужашыже-влак арамей йылме дене возымо улыт: Езд 4:8 – 6:18, 7:12-26, Иер 10:11, Дан 2:4б – 7:28. Иисус Христосын мландымбалне илыме жапыште Палестиныште тиде иудей-влакын тӱҥ кутырымо йылмышт лийын.
Арня пайрем – Ончо: Витльыгече пайрем.
Артемида – (Диана) Ӱдырамаш юмо, грек-влакын шояк юмышт гыч иктыже. Тудлан ыштыме моткоч сӧрал полат (храм) Ефес олаште лийын. Тиде полатым акрет годсо тӱнян шым чудыж гыч иктыжлан шотленыт. (Ап.паш 19:24)
Ару, арулык – Ожнысо иудей-влакын религий илышыштышт пеш кӱлешан ойыртем. Ару огыл айдеме Юмылан надырым да моло пӧлекым конден але храмыште кумалын кертын огыл. Айдеме ару кодшо манын, койыш-шоктыш могай лийшаш нерген Моисейын законыштыжо шуко кӱштымаш уло. Вольык ден янлыкымат ару да ару огыллан ойыреныт: ару-влакым гына кочкаш да надыр шотеш пуаш лийын. У Сугынь жапыште закон туныктышо иудей-влак тӱжвал арулык нерген каҥашым чот пеҥгыдемденыт да тидын дене шке калыкыштын илышышкыже шуко нелылыкым пуртеныт. А Иисус кӧргӧ арулык верч шога, чон ару лийже манын кӱшта. (Лев 7:19, 10:10, 11-ше гл., 13:13, Шотл 19:17-19, Зак.уш 14:3-21, Пс 50:4,9, Мф 23:25-26, Ап.паш 10:15, Рим 14:14, Тит 1:15, Лк 11:37-42)
Архангел – Ик эн кугу Суксо (1 Фес 4:16). Ончо: Суксо.
Архелай – Ирод Архелай, Кугу Иродын кугэргыже. Хр. шоч. д.о. 4-ше ийыште ачажын колымекше, рим император Август Архелайлан кугыжа титулым пуаш келшен огыл, тудым «этнархлан», вес семынже калык вуйлатышылан, шогалтен. Тудо Иудейыште, Самарийыште да Идумейыште Хр. шоч. д.о. 4-ше ий гыч Хр. шоч. д.в. 6-шо ий марте вуйлатен. Иудей ден самарян-влак деке тудо пеш торжа лийын (Мф 2:22). Ончо: Ирод.
Архиерей – Ончо: Иерей.
Арымшудо – Шекш гай кочо шудо, Библийыште тудо чыла тӱрлӧ кочылыкым ончыкта (Тун.кал 5:4, Иер 9:15, Шорт.мур 3:15, Почм 8:11).
Асий – Рим империйысе кундем, тачысе Изи Азий. Тудын рӱдолаже Ефес лийын. (Ап.паш 2:9)
Асир – Иаковын эргыж-влак кокла гыч иктыже (Тӱҥ 30:13, Лк 2:36). Ончо: Иаков 1.
Ассирий – Акрет годсо пеш кугу империй, тудын Ниневий рӱдолаже кызытсе Иракын айлыме кундемыште верланен. Хр. шоч. д.о. 722-шо ийын ассириян-влак Израильын Йӱдвел кугыжанышыжым сеҥен налыныт да тушеч шуко калыкым пленыш наҥгаеныт. А Израиль мландыш Ассирий империйын кундемлаштыже илыше-влакын икмыняр ужашыжым конденыт. Нуно Израиль калыкын шке мландыштыже кодшо ӱдыр-эргыже-влак дене мужыраҥаш тӱҥалыныт. Ассириян-влак тыгак Иуда (Кечывалвел кугыжаныш) ӱмбаке керылтыныт, но сеҥен кертын огытыл. Варарак Юмо Ниневийым наказатлен: олам тушман сарзывий сеҥен налын да эрелан шалатен. (4 Куг 18:9 – 19:36, Наум 1 – 3)
Астарта (евр. Ашторет) – Хананей-влакын ӱдырамаш юмышт, йӧратымашын юмыжо. Тудо поян да перке лектышым пуа манын, нуно ӱшаненыт. (Суд 2:13)
Афин – Грецийысе ола, акрет годымак тудо политике да тӱвыра рӱдер семын чапланен. Тыште Сократ, Платон да Аристотель шочыныт, тудо тӱрлӧ туныктымашан философ-влакын вашлийме да шке шонымыштым луктын ойлымо верышт лийын. (Ап.паш 17:16-34)
Ача – Тошто Сугыньышто еш вуйлатыше, авторитетан айдеме. Тыгак – кугезе, туныктышо, олалан негызым пыштыше да олам вуйлатыше. Тошто Сугыньышто Господь южгунам шке калыкшым эрге манеш. А Иисус Христос, Юмын Эргыже, Юмо ден ӱшаныше айдеме коклаште могай чак кыл лийын кертмым ончыктен: кузе йоча ачажлан ойла, айдемат Юмылан тугак ойлен кертеш. (Тӱҥ 2:24, 10:21, Лекм 4:22, 1 Кур.кн 4:4, Мал 2:10, Мф 6:10, Ин 20:17, Рим 8:14-16)
Ашера – Ханаан мландысе юмынйӱлаште ӱдырамаш юмо, тудо юмо-влакын аваштлан шотлалтын. Тудын лӱмеш кумалме меҥге-влакым шогалтеныт. Нунын ӱмбалне, очыни, ӱдырамаш юмын сӱретшым пӱчкын луктыныт. Грекла тиде юмым «Астарта» манын лӱмденыт. Израильтян-влакым Господь тыгай шояк юмо-влаклан кумалаш чарен. (Лекм 34:13, Зак.уш 34:13, 3 Куг 15:13)
наверхБат – Ик бат – 30 литр наре (3 Куг 7:26).
Ваал – Хананей-влакын тӱҥ юмышт. Тудо пӱртӱс ден тӱвырчыкын юмышт лийын. Кажне кундемын шке Ваал юмыжо лийын. Израильтян-влак кокла гычат Господьлан кумалме ӱмбач ваал-влакланат кумалше-шамыч лийыныт. (Шотл 25:3)
наверхВавилон – Акрет годсо Лишыл Эрвелын эн кугу олаже, тудо жапысе империй-влак кокла гыч иктыжын рӱдолаже. Тудо Тигр ден Евфрат эҥерла коклаште лийын (кызыт кечывалвел Ирак). Хр. шоч. д.о. VI курымышто Вавилонышто илыше-влак Иуда мландым сеҥен налыныт, Иерусалим ден храмым шалатеныт, тушто илыше-влакым шке декышт пленыш наҥгаеныт. У Сугынь жап деч ончыч Вавилон ола шалатыме лийын. «Святой Иоанн Богословлан почмаште», очыни, Вавилон лӱм дене Римым ончыктат – Рим кугу у империйын рӱдолаже, шояк юмылан кумалме да тӱрлӧ сулыкым ыштыме рӱдер лийын. (4 Куг 24 – 25, Мф 1:11, Почм 14:8)
Вавилон плен – Еврей калыкым Вавилоныш илаш кусарымаш. Тиде Хр. шоч. д.о. V курымышто лийын, еврей-влак Вавилонышто 586-515 ийла гутлаште иленыт.
Валаам – Израиль калыкын Сӧрымӧ мланде дек лишеммыж годым Евфрат эҥер серысе Пефорышто илыше пророк. Тудын деч Моавын Валак кугыжаже Израиль калык ӱмбак каргымашым пелешташ йодын, но Юмын Суксыжо Валаамым корнышто шогалтен, да тудо каргыме олмеш Израильлан суапым тыланен, тыште Юмын кидше лийын. (Шотл 22 – 24, 2 Петр 2:15)
Валак – Ончо: Валаам.
Варак – Израильын судьяже-влак кокла гыч иктыже. Тудо Израиль дене кредалше ханаан кугыжа Иавин ваштареш сарыште сеҥымашым конден. У Сугыньышто тудын нерген Тошто Сугынь жапыште илыше, Юмылан чот ӱшаныше еҥ-влак кокла гыч иктыже манын возат. (Суд 4 – 5, Евр 11:32)
Васан – Кечывалвел Сирийысе кундем, Галилей теҥыз ден Иордан эҥерын эрвел могырысо чодыра кушман кӱкшака-влак. Васан деч йӱдвелныла Галаад верланен. Васан таза вольык ден сай шурно дене чапланен. (Зак.уш 3:10, Нав 12:5, 13:11)
Веельзевул – Осал пашан озаже, ия-влакын тӧрашт. Сатанан икмыняр лӱмжӧ гыч иктыже. Тиде лӱм, очыни, ханаан калык-влакын Ваал тӱҥ шояк юмыштын лӱмжӧ дене кылдалтын. (4 Куг 1:2, Мф 10:25) Ончо: Сатана.
Вениамин – Иаков кугезын межнеч эргыже, тудын аваже – Рахиль. Вениамин тукымын кугезыже. (Тӱҥ 35:16-19, 43 – 45, Ап.паш 13:21) Ончо: Иаков 1.
Вес тӱня, мланде пундаш, колымаш тӱня – Чыла еҥ-шамыч – чын ыштыше-влакат, сулыкан-влакат – колымышт деч вара мланде кӧргыштӧ улшо колымаш тӱняшке волат манын, Лишыл Эрвелысе шуко калык ӱшанен. Еврей-влакын Библийыштышт тиде верым שְׁאוֹל («шеол») маныт, а грекла тиде – ἅδης («хадес»). Тудо «ад» (тамык) дене иктымак ок ончыкто. Колымаш тӱняш логалше колышо еҥ-влакын чонышт ӱмыл семын улыт, тушто лиймыштым мландымбалысе илыш дене таҥастараш ок лий: колышо-влак тушто пуйто малат да нимом огыт ыште. Кугу ийготан годым колымым да «ача-коча дек кайымым» сайлан шотленыт. Хр. шоч. д.о. III курымышто иудей-влакын тыгай ӱшанымаш шарлен: колымыж деч вара айдемылан мландымбалысе илышыжлан мутым кучыман. Сулыкан-влакым кугу наказаний вуча, а чын ыштыше-влакым – пӧлек ден суапландарымаш. У Сугыньышто Иисус колымашым сеҥа, да тиде сеҥымаш колымаш тӱнямат авалта, вет Тудо – илыше-влакынат, колышо-влакынат Господьышт. Саман мучаште, чыла еҥ ылыж кынелмаш деч вара, сулыкан еҥ-влак нунылан посна палемдыме верыште наказатлыме лийыт. У Сугыньышто тудым южгунам «геенна» манын лӱмдат». (Тӱҥ 15:15, 42:38, Шотл 16:33, Иов 7:9, Пс 15:10, 62:10, Тун.кал 15:11, Эккл 9:10, Ис 14:15, Иез 32:18, Лк 16:22, Ап.паш 2:27,31, Рим 14:9, Почм 20:13)
Виноградым темдыме вер – Кӱыштӧ руэн лукмо кугу лаке, тушто виноградым темденыт. Пундашыштыже рож лийын, тудын гоч темден лукмо саска вӱд изирак ӱлыл контейнерыш йоген, тудыжат чӱчкыдын кӱыштӧ руэн лукмо лийын. Виноградым тӱҥ шотышто чара йол дене тошкеныт, тыге саска вӱдым темден луктыныт. (Суд 6:11, Ис 63:3, Мф 21:33, Почм 14:20)
Витльыгече пайрем – Кугече деч вара 50 кече гыч эртарыме еврей пайрем. Тошто Сугыньышто тиде пайремым Арня пайремат, Угинде пайремат маныт. Варарак тудо законым налме пайремат лийын. Тиде пайрем годым еҥ-влак Господьлан тӱрлӧ пӧлекым конденыт, тышке икымше погымо шурно гыч налме кинде надыр пурен. Святой Шӱлыш тунемше-влак ӱмбаке Витльыгечын волен, сандене тудо христиан-влаклан Черке шочмо кече лийын. (Лекм 23:16, 34:22, Лев 23:15-21, Шотл 28:26-31, Зак.уш 16:9-12, Ап.паш 2:1-4, 1 Кор 16:8)
Возымаш, Святой Возымаш – У Сугыньышто «Возымаш» шомак Тошто Сугыньын возымашыжым ончыкта (Лк 24:25-27, 1 Кор 10:1-22, 1 Петр 1:10-12).
Вӱд погымо вынем – Мланде йымалне улшо вӱд аралыме вер (2 Куг 23:20).
Вуйым савымаш – Юмылан але кугун аклыме айдемылан шотлымашым, пагалымашым, ӱшанле улмым ончыктымаш. Тыгодым вуйым савеныт, сукен шинчыныт але кумык возыныт. (Тӱҥ 18:2, 47:31, Пс 131:7, Ис 66:23, Мк 5:6, Почм 5:14)
Вӱдылка книга – Коваште але папирус гыч кужу кагаз гайым ыштеныт, тушан серышым але книгам возеныт, вара вӱдылкаш пӱтыреныт (Шотл 5:23, Иер 36:2, Лк 4:17, Почм 5:1).
Вуйшӱдыш – Ожно кугыжа-влак вуйыштышт вуйшӱдышым але короным нумалыныт, тидыже нунын кугу улмыштым да кугыжан кучемвийым ончыктен. Тидын деч посна вуйшӱдышым кредалме годым ойыртемалтше сарзе ден спорт таҥасымашыште сеҥыше-влаклан чап пӧлек семын пуэныт. Тиде шомак чӱчкыдын вончештарыме значений дене кучылталтеш, тудо чапым, мунлылыкым, чал ӱпым, сай ватым, тыгак мландымбалне Юмылан келшышын илыше еҥ-влакым ончыктен кертеш. (2 Куг 1:10, Иов 19:9, Тун.кал 12:4, 16:31, Иак 1:12, 2 Тим 4:8, Почм 2:10)
Вӱр – Библийыште тыге возымо: вӱрыштӧ – илыш, а илыш – Юмын. Сандене, иктаж-кӧм пуштыныт гын, мланде шакшылыме лийын. Кунам вольыкым пуштыныт, тудын вӱржым мландыш йоктарыман улмаш. Тудым нигӧлан йӱаш але кочкышлан кучылташ ок лий улмаш. Надырым кондымо годым вӱрым айдемым але жертвенникым эрныкташ кучылт кертыныт. У Сугыньышто кугу значенийым Иисус Христосын ыресыште йоктарыме вӱржӧ налеш. Тидыже Иисусын шке илышыжым надыр шотеш кондымыжым ончыкта, ты надыр Юмо ден айдеме кокласе пудыртымо кылыш угыч сӧрасымашым конден. Тошто ойпидыш надыр вольыкын вӱржӧ дене, а у ойпидыш Иисус Христосын вӱржӧ дене ышталтын. (Тӱҥ 4:10, 9:4-6, 37:26, Лев 1:5, 17:11, Мф 26:28, 1 Пет 1:18-19, Евр 10:29)
наверхГавриил – Эн кугу Суксо кокла гыч иктыже (Дан 8:16, Лк 1:19). Ончо: Суксо.
Галаад – Махирын эргыже, Манассийын уныкаже. Тыгак Иордан эҥер деч эрвелныла улшо курыкан кундемым Галаад манын лӱмденыт, тушто Рувим ден Гадын тукымжо-влак да Манассийын пел тукымжо иленыт. Тудо Израиль мландын ужашыже лийын. (Тӱҥ 31:21-25,47-48, Зак.уш 3:13-15, Нав 17:1)
Галилей – Израильын йӱдвел кундемже, тушто Иссахар, Неффалим, Завулон да Асир тукым-влак иленыт. Вавилон плен жапыште тушто кодшо еврей-влак тышке илаш толшо вес калык-влак дене ушненыт, вара тышке эше арамей, финикий да грек калык еҥ-влак толыныт, сандене чӱчкыдын тудым йот калык-влакын кундемыштлан шотленыт. Иисус Христос мландымбалысе илышыжын кугу ужашыжым Галилейыште эртарен, тушто Тудо калыклан шуко туныктен ойлен. (Нав 20:7, 21:32, 4 Куг 15:29, Мф 4:23, Ин 1:46, 7:52)
Галилей теҥыз (Галилей ер) – Галилейысе кугу ер, тушечын Иордан эҥер йоген лектеш. Библийыште тиде ерын вес лӱмжӧ-влакат улыт: Геннисарет ер, Киннереф, Тивериада теҥыз. Тушто шуко кол уло, тӱтан мардеж-влакат лиедат, сандене тиде ерым чӱчкыдын теҥыз манын лӱмденыт. (Шотл 34:11, Мф 4:18, Лк 5:1, Ин 21:1)
Гамалиил – Синедрионын еҥже, иудей-влакын кумдан палыме туныктышышт. Апостол Павелат тудын тунемшыже лийын. (Ап.паш 5:34-40, 22:3)
Гедеон – Акрет Израильын поснак ойыртемалтше судьяже-влак кокла гыч иктыже. Тудо Израиль ваштареш кредалше шуко чотан мадиан сарзывийым сеҥен, тыгак шояк юмылан кумалме вер-влакым шалатен да Господьлан жертвенникым чоҥен. Варарак тудым Иероваал манын лӱмдаш тӱҥалыныт. У Сугыньышто тудын нерген Тошто Сугынь жапыште илыше, Юмылан чот ӱшаныше еҥ-влак кокла гыч иктыже манын возат. (Суд 6 – 8, Евр 11:32)
Геннисарет ер – Ончо: Галилей теҥыз.
Гера – Нелыт виса, сикльын ик колымшо ужашыже (0,6 гр. наре) (Лекм 30:13).
Гергесей-влак – Израиль калыкын Ханаан мландым сеҥен налмыж деч ончыч тушто илыше калык-влак кокла гыч иктыже (Тӱҥ 15:21, Зак.уш 7:1, Нав 3:10, Неем 9:8).
Гин – Йоҥгыт виса. Ик гин 6-7 литр наре лиеш. (Лекм 29:40)
Гомор – Йоҥгыт виса, ефан ик луымшо ужашыже. Очыни, ик гоморыш кок литр наре пурен. (Лекм 16:16) Ончо: Ефа.
Гоморра – Ончо: Содом.
Господь – Тӱрлӧ кусарымаште Юмын Моисей ден израильтян-влаклан каласыме лӱмжым – יהוה («Яхве») – шукыж годым тиде мут дене кусарат (Лекм 3:14-15). Ты еврей шомакын чынжымак кузе йоҥгалтмыжым раш каласаш ок лий. Юмылан, кугыжалан, озалан ойлымо годым еврей йылмыште адон ’оза, олпот, господин’ мутым кучылтыныт. Лӱдмышт да чот пагалымышт дене Яхве мутым йӱкын ойлен огытыл, а тудын олмеш Адонай мутым кучылтыныт. У Сугыньышто ты мутлан кӱриос грек мут келшен толеш, тудыжат ’оза, господин’ манмым ончыкта. Тыге еҥымат лӱмден кертыныт. Иисус Христос шотыштат тиде мутым кучылтыт. (Лекм 3:15, 6:2, Зак.уш 6:4, Мф 8:2)
Господьын кечыже – Юмын чыла еҥым судитлыме кечыже. Иисус Христосын тӱняшке Кугыжа да Судья семын пӧртылмӧ кечыже. (Ис 13:6, Иез 30:3, Соф 1:14, 2 Петр 3:10-13, 1 Кор 1:8)
Господьын пӧртшӧ, Юмын пӧрт – Господьлан вуйым савыме вер. Ты верыште Господь айдеме-влак деке поснак лишне лийын манын шотлалтын. Иерусалимысе храмым чӱчкыдын «Господьын пӧртшӧ» маныныт. (Тӱҥ 28:17, Лекм 23:19, 2 Куг 12:20, 2 Кур.кн 20:5, Пс 121:1, Мк 2:26)
наверхДавид – Израильын кокымшо кугыжаже, кугыжа тукымын кугезыже. Тудо Христос шочмо деч тӱжем ий ончыч илен. Давид годым Израиль кугыжаныш пеҥгыдемын да Иерусалим тудын рӱдолашкыже савырнен. Тошто Сугыньын шомакше дене келшышын, вучымо Утарыше Давидын тукымжо гыч лийшаш улмаш. Иисус Христос тудын тукымжо гыч лийын. (1 Куг 16 гл. – 3 Куг 2 гл., Мф 1:1, Ин 7:42) У Сугыньышто Иисус Христосым южгунам Давидын Эргыже маныт. Тыге ойлышо айдеме Тудын Юмын колтымо Утарыше улмыжлан ӱшанымыжым палдара. (1 Куг 16:13, 17:12-58, 2 Кур.кн 7, Пс 88:4-5, Мф 9:27, 22:41-45)
Давид-Ола – Иерусалимын эн тошто ужашыже, Сион курыкын тайылыштыже чоҥымо карман. Давид ты верым тушто ондак илыше иевусей калык деч сеҥен налын. Лукан возымо Евангелийыште Вифлеемым «Давидын олаже» манын лӱмдымӧ, вет Давид кугыжа тушан шочын. (2 Куг 5:6-9, Лк 2:11)
Давидын эргыже – Давид кугыжан урлыкыштыжо шочшо айдеме. Иудей-влак Мессийым (Христосым) тыге лӱмденыт, вет Тудыжо Давидын урлыкыштыжо шочшаш манын ӱшаненыт. (Иер 23:5, Мф 1:20, 20:30, Лк 20:41-44) Ончо: Мессий.
Дагон – Филистим-влакын кумалме юмышт кокла гыч ик эн тӱҥжӧ (Суд 16:23, 1 Куг 5:2).
Даман – Кролик кугытан, нултышо янлыкым ушештарыше янлык. Тӱҥ шотышто курыкан верыште ила. (Лев 11:5, Пс 103:18)
Даниил – Тошто Сугыньысо пророк-влак кокла гыч иктыже. Израиль калыкым шке мландыж гыч Вавилоныш илаш кусарымеке, Навуходоносор кугыжа тиде ушан еврей рвезым шкеж деке служитлаш ойырен налын. Тудын илышыже нерген Даниилын книгажын тӱҥалтыштыже каласкалалтеш. Ты книгаште тыгак святой калыкын историйже, кугу кугыжаныш-влакын пӱрымашышт да шушаш пытартыш жап нерген возымо. (Пророк Даниилын книгаже, Мф 24:15)
Дарик – Акрет Персийысе окса единице, тудо 8,4 грамм шӧртньӧ гыч ыштыме лийын (Езд 8:27).
Декаполис – Лу олан ушемышт. Нине ола-влак Галилей теҥызын кечывалвел ден эрвел могырыштыжо верланеныт (лач иктыже, Дамаск, йӱдвелне лийын), да тушто тӱҥ шотышто иудей огыл тукым-влак иленыт. Ола-влакын лӱмышт тыгай: Скифополь, Гиппос, Дамаск, Гадара, Рафана, Канафа, Пелла, Дион, Гераса, Филадельфий. Варарак тиде ушем шарлен да тушко эше ты кундемласе 4-8 ола пурен. (Мф 4:25)
Диавол – Акрет годсо грек йылме гыч кусараш гын, διάβολος («диабол Библийыште тудым эше сатана, Веельзевул, осал да дракон манын лӱмдат. «Святой Иоанн Богословлан Почмаш» книгаште сатанан саман мучаште сеҥалтмыже да тудым пӱтынек пытарыме нерген каласкалалтеш. (Лк 4:2, Ин 13:2, Еф 6:11, Почм 20:2) Ончо: Сатана.
Диакон – Грек йылме гыч кусараш гын, тиде ’тарзе, служитлыше’ манмым ончыкта. Тӱҥалтыш годсо черкыште диакон-влак апостол ден епископ-шамычын полышкалышышт лийыныт. Нуно тӱҥ шотышто озанлык дене кылдалтше пашам ыштеныт, мутлан, нужна еҥ-влаклан кочкышым да оксам пуэденыт. Ӱдырамаш-влакат ты пашам ыштен кертыныт, нуным диаконисса маныныт. (Флп 1:11, Тим 3:8-12)
Динарий – Римысе ший окса, тарлалтше еҥын ик кечаш пашадарже (Мф 18:28).
Драхме – Грецийысе ший окса, нелытше 4-7 гр. лийын (Езд 2:69, Неем 7:70, Мф 17:24).
наверхЕва – Адамын, икымше айдемын, ватыже. «Ева» лӱм еврей йылмысе ’илыш, илышым пуышо’ мут дене ик семынрак йоҥга. Юмо Евам Адамын ӧрдыжлужо гыч ыштен. Тудо – Адам деч шочшо йоча-влакын авашт. Нунын Каин, Авель да Сиф эргышт лийыныт, тылеч посна вес эрге-ӱдырыштат шочыныт, но нунышт Библийыште лӱмышт дене ончыкталтын огытыл. Сатана кишке сын дене толын да Евам Юмын кӱштымыжӧ ваштареш ышташ алгаштарен. (Тӱҥ 2:15-25, 3:1-24, 2 Кор 11:3, 1 Тим 2:13)
Евангелий – Грек йылме гыч налме тиде мут ’поро увер’ але ’куан увер’ манме лиеш. У Сугыньышто Поро Увер – пророк-влак гоч Юмын пуымо сӧрымаш-влакын шукталтмышт. Юмын Кугыжанышын лишеммыже да Юмын йӧратымыже нерген уверым эн ончыч Иисус Христос Шке шарен. Тиде йӧратымашлан кӧра Иисус – Юмын Эрге, Утарыше – айдеме тукым верч Шкенжым ыресеш пушташ пуэн, но Юмо Тудым колымаш гыч ылыжтен. Иисус Христосын шочмыжо, Тудын пашаже, туныктымыжо, ыресеш колымыжо да ылыжмыже нерген Поро Увер христиан веран тӱҥжӧ улеш. Варарак У Сугыньысо ныл тӱҥалтыш книгам – Христосын мландымбалысе илышыже нерген каласкалыше книга-влакым – Поро Увер (Евангелий) манаш тӱҥалыныт. (Ис 52:7, 61:1, Мф 4:23, 1 Кор 15:1)
Евнух – Кугыжан полатыште кӱкшӧ верым налше вуйлатыше, шукыж годым вускемдыме. Акрет годсо шуко кугыжанышыште кугыжан ватыж-влакым да нунын илыме пӧртыштым эскерыме пашам евнух-влаклан ӱшаненыт. (1 Куг 8:15, Есф 1:10, Ап.паш 8:27)
Еврей-влак – Ты акрет мут израильтян-влакым этнический тӱшка семын ончыкта, а мутын кушеч лекмыже пале огыл. «Тӱҥалтыш» книган 14-ше главаштыже тудым Авраамын шочмо калыкшым ончыкташ кучылтмо. Южгунам «еврей» мут «иудей» мутын синонимже семын кучылталтеш. (Тӱҥ 14:13, 39:14, 40:15, Лекм 1:15, 21:2, 2 Кор 11:22) Ончо: Иудей-влак.
Египет – Палестина деч кечывалвел-касвелыште верланыше мланде. Тушто акрет еврей-влак нылшӱдӧ ийым иленыт. Кунам египтян-влак нуным чот пызыраш тӱҥалыныт, Господь нуным тушеч эрыкыш луктын. (Тӱҥ 46:6-7, 50:14, Лекм 1:1, Ап.паш 7:34)
Едом, Идумей – Едом (кызытсе транслитераций почеш тиде лӱмым «Эдом» манын возат) – тиде Исавлан да тудын урлыкшылан пуымо лӱмдылтыш. Нуно израильтян-влакын лишыл родо-тукымышт улыт. Исав кугэрге улмыжым Иаковлан йошкарге тӱсан яшмыкпурса шӱрлан ужален. «Едом» шомак, очыни, ’йошкар’ манмым ончыктышо мут дене кылдалтын, садлан Исавым тыге лӱмдаш тӱҥалыныт. Исав тукымын Сеир курыклаште илыме кундемжымат Едом манын лӱмденыт. Израильтян-влакын Египет гыч лектын кайымышт годым Едомышто илыше-влак нунылан шке кундемышт гоч каяш пуэн огытыл. Нуно Моав дене чак кылым кученыт, а Давид кугыжаланыме жапыште сеҥалтыныт да тудын кидше йымак логалыныт. Вара ты кундем кӱчык жап эрыкан илен, но вашке тудым Иуда кугыжаныш сеҥен налын, а Иуда кугыжа Ахаз годым Едом Ассирий кид йымак логалын. Хр. шоч. д.о. VI курымышто, Иуда кугыжанышын пытымыж деч вара, Едом калык тудын кечывалвел ужашышкыже илаш куснен. Ты кундемым Идумей манаш тӱҥалыныт. Хр. шоч. д.о. II курымын мучаштыже Идумейыште илыше-влак иудаизм верам кучаш тӱҥалыныт. (Тӱҥ 25:25-34, 36:1-19, Шотл 20:14-21,23, Зак.уш 2:8,12, Нав 15:1, 1 Куг 14:47, 2 Куг 8:13-14, 1 Кур.кн 18:12)
Елеон курык – Олив курык, тудо Иерусалим олан эрвел пырдыжше воктене верланен. Тиде лапка курык воктене Гефсиманий сад лийын, тушто олив пушеҥге-влак кушкыныт. (Иез 11:23, Зах 14:4, Мф 21:1, 24:3, 26:30)
Елисей – Тошто Сугыньысо пророк, Илиян тунемшыже да тудын гай лӱмлӧ айдеме. Тудо Хр. шоч. д.о. 850–790 ий гутлаште илен. Елисей Сирийысе сарзывуй Нееманым проказе чер деч паремден. (4 Куг 2 – 9, 13, Лк 4:27)
Енак тукым, енак-влак – Ханаан мландыште израильтян-влакын толмышт деч ончыч илыше калык-влак кокла гыч иктыже. Нуно Хеврон кундемыште иленыт, пеш кугу капан да виян улмышт дене чапланеныт. (Шотл 13:29, Нав 11:21-22)
Епископ – Черкым вуйлатен шогышо еҥ. Грек йылмысе «эпископос» мут ’эскерыше, ончен шогышо’ манмым ончыкта. Тӱҥалтыш годсо христиан черкыште могай пашам шуктымыжо раш пале огыл. (Флп 1:1, 1 Тим 3:1-7)
Ермон – Израильысе эн кӱкшӧ курык, тудо элын йӱдвел ужашыштыже верланен улмаш (Зак.уш 3:8-9, 4:48, Нав 11:3, Пс 41:7, 88:13, Мур 4:8).
Ефа – Йоҥгыт виса, 22 литр наре. Йоҥгытшым лачымын палаш ок лий.
Ефес – Лидийысе кугу акрет ола, тудо кызытсе Турцийын касвел могырыштыжо верланен. Эн ончыч Ефес (кызытсе транслитераций почеш Эфес манын возалтеш) грек ола лийын, а Рим кугыжаныш годым тудо Асийын, Римын чот поян кундемжын, рӱдолашкыже савырнен. Ефес Рим империйыште тӱвыра, политике да озанлык рӱдер-влак кокла гыч ик эн тӱҥ лийын. Тудо олаште улшо Артемида лӱман юмын храмже дене чапланен. Ты храм тӱнясе шым чудо гыч иктыжлан шотлалтын. Олаште утларакшым грек ден эллин-влак иленыт, но иудей-влакат лийыныт, нунын кокла гыч шукышт Христослан ӱшанаш тӱҥалыныт. (Ап.паш 18:19-21, 19:28, Еф 1:1, Почм 1:11)
Ефод – Архиерейын чийыме вургемжын ик ужашыже, тудо шокш деч посна лийын да ончылсакышла койын. Иерей-влак Юмын сомылым шуктымышт годым – мутлан, Юмын шонымыжым пален налаш шонымо годым – ефодым чиен коштыныт. «Израиль судья-влакын книгаштышт» «ефод» шомак мӧҥгыштӧ кучымо шояк юмо статуй-влак (терафим-влак) нерген ойлымо годым кучылталтеш. Лийын кертеш, тыге шояк юмын вургемжым лӱмденыт. (Лекм 28:6, Лев 8:7, 1 Куг 2:18, Суд 17:5, 1 Кур.кн 15:27)
наверхЖертве – Ончо: Надыр.
Жертвенник – Юмылан надырым пуаш ыштыме вер. Надыр вольыкым але тудын ужашыжым жертвенникыш тулото ӱмбаке пыштен йӱлалтеныт. Юмылан Тудын деке нӧлталтше шикш келшыше лийын. Тошто Сугыньышто кок тӱрлын ыштыме жертвенник-влак нерген ойлалтеш. Иктыштым тичмаш, ӱзгар тӱкныдымӧ, кӱ дене ыштеныт. Весыштым пу дене чоҥеныт, тушто металл дене ыштыме ужаш-влак лийыныт, тыгай нумал кертме жертвенник-влакым скиний пелен кучылтыныт (Лекм 27:1-8). Тыгак изирак, металл дене ыштыме жертвенник-влак лийыныт, тушан тамлыпушым тӱтыреныт. Иерусалимысе храмым чоҥымо деч вара израильтян-влакын жертвенникышт тушто лийыныт. (Тӱҥ 8:20, Лев 1:5, Мф 5:23, Лк 1:11) Вес калык-шамычат шке юмышт-влаклан жертвенникым ыштеныт. Мутлан, Павел шояк юмо-шамычлан ыштыме шуко жертвенникым Афиныште ужын (Ап.паш 17:23).
наверхЗавулон – Иаковын луымшо эргыже, тудо Лия ватыж деч шочшо кудымшо эрге лийын. Завулон деч лекше тукым Израильын йӱдвел кундемыштыже Галилей теҥыз воктене илен, тудын дене йыгыре Неффалим тукымын мландыже верланен. (Тӱҥ 30:19-20, Лекм 1:3, Мф 4:13-15)
Закон – Моисей гоч Юмын пуымо кӱштымаш-влак. Юмо нунын гоч Шкеж дене да моло еҥ дене шкем чын кучен мошташ туныкта. Юмын законын тӱҥжӧ – тиде лу кӱштымаш. У Сугыньышто «закон» мут эре гаяк Моисейын вич книгажым – Тӱҥалтыш, Лекмаш, Левит, Шотлымаш да Законым ушештарымаш книга-влакым – ончыкта. Айдеме законышто чыла мо кӱштымым шуктен ок керт да языкшылан сулен налме наказаний деч закон тудым ок утаре манын, У Сугыньышто Апостол Павел воза. Садлан У Сугыньышто закон ден Юмын порылыкшо пуйто икте-весышт ваштареш шогат. (Тӱҥ 26:5, Лекм 24:12, Пс 1:2, 18:8, Мф 5:17, Гал 4:21, Рим 2:12-13,25, 3:20) Ончо: Моисей.
Закондымылык – Ончо: Язык.
Закон книга – «Закон книга» (еврейла «Тора») манын эн ончыч «Законым ушештарымаш» книган ик посна ужашыжым лӱмденыт, тушто шуко тӱрлӧ кӱштымаш уло. Варарак возымо Тошто Сугыньысо книгалаште тиде Библийын тӱҥалтыш вич книгажым ончыкта. (Зак.уш 31:26, Нав 1:8, 4 Куг 22:8, Неем 8:2, Гал 3:10)
Закон туныктышо – Моисейын законжым да моло Святой Возымашым туныктышо да умылтарыше еврей шанчызе специалист. Ездран илыме жапше деч тӱҥалын, закон туныктышо-влак Иудейыште поснак ойыртемалтыныт: нуным калык чот пагален да вуйлатыше шотеш ужын. Но нуно калык деч шуко тӱрлӧ кӱштымаш ден правилым шукташ йодыныт, да тидыже тыглай еҥ-влаклан неле нумалтышыш савырнен. Иисус Тудлан ӱшанаш тӱҥалше закон туныктышо-влак нерген тыге ойлен: нуно «клатше гыч у да тошто поянлыкым лукшо сурт оза» гай улыт. Но Тудо нуным законым кузе умылымыштлан, Юмым шӱм-чон дене огыл, а тӱжвачын гына шотлымыштлан, оксам йӧратымыштлан да сайла кояш тӧчымыштлан шылталенат ойлен. (Езд 7:6, Мф 2:4, 5:20, 13:52, 22:35, 23:23, Лк 10:25)
Захарий – 1. Тынеш Пуртышо Иоаннын ачаже (Лк 1:5). 2. Захарий, иерей Иодайын эргыже, Хр. шоч. д.о. VIII курымышто илыше пророк. Тудым храм кудывечыште пуштыныт. (2 Кур.кн 24:20-22, Мф 23:35) 3. Тошто Сугыньысо вес пророк – Варахийын Захарий эргыже. Тудын пророклен ойлымыжым «Пророк Захарийын книгаштыже» возымо (Зах 1:1). 4. Израиль кугыжа-влак кокла гыч иктыже (4 Куг 15:8). 5. Библийыште вес еҥ-влакымат тыге лӱмденыт.
Зевс – Акрет годсо грек-влакын эн тӱҥ юмышт. Римлян-влак тудым Юпитер манын лӱмденыт. (Ап.паш 14:12)
Зилот – Иудей националист тӱшкан еҥже. Тыгай еҥ-влак еврей веран арулыкшым вес калык-влакын йӱлашт деч чот тыршен араленыт да шке калыкыштым Рим кид йымач сар дене лукташ шоненыт. Очыни, Иисусын тунемшыж-влак кокла гыч иктыже, Симон Кананит, ты тӱшкаш пурен. (Лк 6:15)
наверхИаков – 1. Еврей-влакын кугезышт, Авраамын уныкаже, Исаакын эргыже. Иаков кеч йыгыр изаже Исав деч вара шочын, Юмо лач тудым ойырен налын. Иаков, чояланен, кугэргылык правам да Юмын ойыртемалтше суапландарымашыжым налын. Тудын латкок эргыж деч еврей калыкын латкок тукымжо лектын. Икана Иаков Пенуэл лӱман верыште Юмо дене кучедалын, да Юмо тудлан «Израиль» лӱмым пуэн. Тыге тудын урлыкшымат лӱмдаш тӱҥалыныт. (Тӱҥ 25:21 – 50:13, Мф 1:2) 2. Апостол Иаков, Зеведейын эргыже (Мф 4:21). 3. Изирак Апостол Иаков, Алфейын эргыже (Мф 10:3). 4. Иаков, Иисусын изаже, Иерусалимысе черкын вуйлатышыж-влак кокла гыч иктыже (Мф 13:55).
Идумей – Ончо: Едом.
Иевусей-влак – Израильтян-влакын сеҥен налаш толмышт деч ончыч Ханаан мландыште илыше калык-влак кокла гыч иктыже. Нуно Иерусалимыште да тудын воктенысе кундемлаште иленыт, вара ты олам Давид кугыжа шкаланже налын. (Лекм 3:8,Едом 2 Куг 5:6-9)
Иерей – Скинийыште да Иерусалимысе храмыште служитлаш да Юмын йӱлам шукташ шогалтыме айдеме. Тошто Сугынь закон почеш Аарон тукымысо пӧръеҥ веле иерей лийын кертын. А Ааронжо Левий тукым йыжыҥыш пурен. Иерей-влак храмыште эн кӱлешан сомылым ыштышаш улыт улмаш. Эн тӱҥ пашашт надырым пуымаш лийын. Служитлымаште нунылан левит-влак полшеныт. Иерей-влакым черет дене служитлыше латкок пӧлкалан шеледеныт. Архиерей (эн кугу иерей) – Иерей-влакын вуйлатышышт. Храмысе святой дечат святой верыш тудо веле пурен кертын. Синедрионын (шке калыкшын кӱшыл каҥашыжын) вуйлатышыже лиймылан кӧра политикыштат кугу верым налын шоген. У Сугынь жапыште кугу кӱкшытыш шушо шуко моло иудей иерей-влакымат архиерей манын лӱмденыт. (Тӱҥ 41:45, Лекм 30:30, Шотл 35:28, Мф 8:4, 26:3-4, Лк 1:8, Евр 5:6, 7 – 10:18) Ончо: Синедрион, Левит.
Иеремий – Тошто Сугыньысо пророк. Тудо Хр. шоч. д.о. VII – VI курымлаште илен. Пророклен ойлымаштыже тудо израильтян-влакым язык деч кораҥаш да Юмо деке пӧртылаш ӱжеш. Илышыштым огыт вашталте гын, нуным орлыкан жап вуча – тидын шотышто пророк шортеш. («Пророк Иеремийын книгаже», «Иеремийын шортмо мурыжо», 2 Кур.кн 35:25, Мф 2:17)
Иерусалим – Акрет жап годым иевусей-влакын олашт, тудым Иевус манын лӱмденыт. Давид ден Соломонын кугыжаланымышт жапыште Израильын рӱдолашкыже савырнен. Тудо Иудей курык тайылыште шога, тушеч Шинчалан теҥызын касвел серже марте 25 км наре лиеш. Соломон колымеке, тудо Иуда кугыжанышын (Кечывалвел кугыжанышын) рӱдолаже лийын. Хр. шоч. д.о. 586-шо ийыште олам вавилонян-влак шалатеныт, а 538-ше ийыште тудым угыч чоҥаш тӱҥалме. Чоҥымо паша Хр. шоч. д.о. 445-ше ий мартерак шуйнен, а 332-шо ий деч вара тудо чылт грек ола гай лийын. Хр. шоч. д.о. 63-шо ийыште тудым римлян-влак сеҥен налыныт. Иерусалимыште илыше-влак Иисус Христосым Мессий семын ужын огытыл. Тудыжо Иерусалимым шалатыме нерген пророклен ойлен, да Хр. шоч. д.в. 70-ше ийыште, кунам иудей ден римлян-влак коклаште сар каен, олам тӱрыснек шалатеныт. Варарак тудым угыч чоҥеныт. «Почмаш» книгаште ончыкылык Кавасе Иерусалим нерген пророклен ойлымаш уло. Ты ола Юмо деч мландымбаке вола, да Юмын калыкше тушто Юмо дене пырля курымеш илаш тӱҥалеш. (Нав 10:1-2, 15:8,63, 2 Куг 5:6-9, Мих 4:1-2, Лк 21:20-24, Почм 21:2)
Иессей – Давид кугыжан ачаже (1 Куг 16:1-13, Мф 1:5-6, Ап.паш 13:22).
Иеффай – Галаадын эргыже, израильтян ден аммон-влак кокласе сарыште Израильын сарзывуйжо-влак кокла гыч иктыже (Суд 11, Евр 11:32).
Иза-шольо-влак – Тӱҥ шотышто тиде шке еш ден тукымысо еҥ-влакым ончыкта, но тиде тыгак шке калыкысе чыла еҥым – чыла израильтяным – ончыкта. А У Сугыньышто Христослан ӱшаныше-влак икте-весыштым иза-шольо маныт, вет чылаштын Ачашт икте – Юмо. Нуно ик еш семын, икте-весыштым йӧратен, ваш-ваш полшен илаш тыршеныт. (Тӱҥ 27:29, Зак.уш 1:28, Мф 12:48-50, Ап. паш 6:3, 1 Кор 6:5-6)
Израиль – Юмын калыкын Иаков кугезыжын вес лӱмжӧ, тиде лӱмым тудлан Юмо пуэн. Иаков деч лекше, латкок тукым гыч шогышо калыкымат, ты калыкын илыме мландыжымат тыге лӱмдаш тӱҥалыныт. Соломон кугыжан колымыж деч вара мландын йӱдвел ужашыштыже илыше лу тукым кечывалвелне илыше Иуда ден Вениамин тукым-влак деч ойырленыт да шкаланышт Йӱдвел кугыжанышым ыштеныт. Тушто нунын шке кугыжашт да рӱдолашт – Самарий – лийыныт. Южо вере Тошто Сугыньышто «Израиль» мут йӱдвелысе тукым-влакым да Йӱдвел кугыжанышым веле ончыкта, а У Сугыньышто тиде мутым тӱҥ шотышто пӱтынь израиль калык да тудын илыме мландыже (Палестина) семын умылыман. (Тӱҥ 32:24-30, 35:9-12, 49:28, Лк 24:21, Ап.паш 5:31, Рим 9:6, 11:25)
Израильын латкок тукымжо – Иаковын – варажым тудо Израиль лӱмым налын – эргыж-влакын тукымышт: Рувим, Симеон, Левий, Иуда, Завулон, Иссахар, Дан, Гад, Асир, Неффалим да Вениамин тукым-влак, тыгак Ефрем ден Манассий тукым-влак. Ефрем ден Манассий Иосифын, Иаковын эн йӧратыме эргыжын, эргыже-влак лийыныт. Кажне тукым шуко урлык гыч, а кажне урлык шуко еш гыч шогеныт. Кунам Ассирий кугыжаныш Хр. шоч. д.о. 722 ийыште Израиль кугыжанышым пустаҥден да Вавилон Хр. шоч. д.о. 586 ийыште Иуда кугыжанышым кырен шалатен, тукым-влак кокла гыч шукышт пытеныт, но пророк-влак уло Израиль калыкын угыч нӧлталтмыж нерген ойленыт. Иисус Христос шке тунемшыж-влаклан мутым пуэн: саман мучаште нуно Израильын латкок тукымжым судитлаш тӱҥалыт. У Иерусалимын капкалаштыже чыла нине тукымын лӱмышт возымо лийыт да капка-влакым нунын лӱмышт дене лӱмдат. (Тӱҥ 35:23-26, 41:51-52, 48:5, 49:28, Лекм 1:1-5, Нав 17:1-18, 1 Кур.кн 2:1-2, Иез 48:31-34, Мф 19:28, Почм 7:4-8, 21:12)
Иисус – Еврей йылмысе «Йешуа» лӱмым грек йылмылан келыштарен кучылтмо еврей лӱм, тудо ’Господь утара’ манын ончыкта. Тиде лӱмым Мария деч шочшо, Юмын Ик Шкет Эргыжлан пуымо. (Мф 1:21)
Илия – Тошто Сугыньысо пророк. Тиде жапысе пророк-шамыч коклаште тудо поснак ойыртемалтын. Тиде пӧръеҥ шке жапыштыже кугу чудым ыштылын да Израиль кугыжанышыште шояк юмылан кумалме ваштареш пеҥгыдын шоген. Тудын илыш мучашыжат ӧрыктарыше лийын: тудым тул имне-влак тул орваште пылпомышко наҥгаеныт, тидым Елисей пророк ужын. Мессий (Христос) толмо деч ончыч Илия пӧртылеш манын, иудей-влак шоненыт. Пророк Малахий тидын нерген ончылгоч ойлен. (3 Куг 17 – 4 Куг 2:12, Мал 4:5, Мф 11:14, 17:10-13)
Иоанн Апостол – Зеведейын эргыже, Апостол Иаковын шольыжо, Иисусын латкок тунемшыж-влак кокла гыч эн йӧратымыже. Тудо У Сугыньысо ик Евангелийым, кум серышым да, очыни, Почмаш книгамат возен. (Мф 4:21-22)
Иона – Тошто Сугыньысо пророк-влак кокла гыч иктыже. Юмо тудлан тыгай увертарыме пашам ӱшанен пуэн: Ассирий кугыжанышын Ниневий рӱдолаштыже илыше-влакын языкыштлан ты ола пытарыме лиеш манын каласкалышаш улмаш. Иона Юмым колышташ тореш лийын да кораблеш шылын каен, но тӱтан годым тудым теҥызыш шуэныт. Теҥызысе кугу янлык Ионам нелын. Тудо утлен да, пытартышлан, Юмын шонымыжым шуктен. Ионан шижтарымыжым колмеке, Ниневийыште илыше-влак осал корнышт гыч кораҥыныт, да Юмо олам пытарен огыл. («Пророк Ионан книгаже», Мф 12:39-41, Лк 11:29-32)
Иоппий – Мландыкокла теҥыз воктенысе портан кугу ола, кызыт тудым Яффа лӱм дене палена (Иона 1:3, Ап.паш 9:36).
Иордан – Геннисарет ерым да Шинчалан теҥызым ушышо эҥер. Тудо Сӧрымӧ мландын (Палестинын) эрвел чекше лийын. Ханаан мландыш пурымо деч ончыч израильтян-влак ты эҥерым вонченыт. У Сугыньышто Тынеш Пуртышо Иоанн шкеж деке толшо еҥ-влакым тушан тынеш пуртен. Туштак тудо Иисусымат тынеш пуртен. (Шотл 13:30, Нав 2:7, Мк 1:5, 9)
Иосиф – 1. Иаковын латикымше, эн йӧратыме эргыже, тудын аваже – Рахиль. Тудын деч кок израиль тукым лектын: Ефрем ден Манассий. Кӧраныше изаж-влак Иосифым Египетыш куллыкыш ужаленыт, но тушто тудо кугу вуйлатыше лийын да Египет калыкымат, шкенжын ешыжымат шужен ий-влак деч утарен. (Тӱҥ 30:24, 37 – 50 гл., 1 Кур.кн 25:2, Ап.паш 7:9-16) 2. Мариян, Иисус Христосын Аважын, марийже (Мф 1:18). 3. Аримафей гыч Иосиф, Иисусын шолып тунемшыже (Лк 23:50-53).
Ирод – 1. Кугу Ирод, Хр. шоч. д.о. 37 ий гыч 4 ий марте пӱтынь Палестинын кугыжаже. Иудей-влакын шукерте огыл шочшо кугыжашт нерген пален налаш тудын деке эрвел гыч ушан еҥ-влак толыныт. Тудо Вифлеемыште чыла эрге азам пушташ кӱштен. (Мф 2:1-16) 2. Антипа Ирод, Кугу Иродын эргыже. Хр. шоч. д.о. 4-ше ий гыч Хр. шоч. д.в. 39-ше ий марте тудо Галилей да Перей кундемлаште вуйлатен, тудак Тынеш Пуртышо Иоанным пушташ кӱштен. Иисуслан судым ыштыме годым Понтий Пилат Тудым Антипа Ирод деке колтен, тудыжо Иисусым да ӧрыктарыше пашаж-влакым шукертсек ужнеже улмаш. Но Иисус тудын дене мутланаш тӱҥалын огыл, да Ирод, Иисусым мыскылымеке, Тудым мӧҥгеш колтен. (Мф 14:1-12, Мк 6:14-27, Лк 23:7-12) 3. Ирод Агриппа Икымше, Кугу Иродын уныкаже, тудо Палестиныште Хр. шоч. д.в. 41-44 ийлаште вуйлатен. Тудо иудей-влаклан келшынеже улмаш, садлан христиан-влакым поктылын, Иаков Апостолым пушташ кӱштен. Кугешнымыжлан Юмо тудлан мутым кучыктен. (Ап.паш 12:1-4,20-23) 4. Ирод Агриппа Кокымшо, Ирод Агриппа Икымшын эргыже. Лач тудын ончылно Апостол Павел шкенжым арален ойлен. Тудо Палестинын тӱрлӧ ужашыжым Хр. шоч. д.в. 70-ше ий марте вуйлатен, вара Римыш каен. (Ап.паш 25:22-24)
Исаак – Авраам ден Сарран эргыже. Кунам Авраам шӱдӧ ияш да Сарра индешле ияш лийыныт, тудо Юмын пуымо мутшо дене келшышын шочын. Еврей кугезе гыч иктыже. Юмо, Авраамым терген, тудлан Исаакым йӱлалтен пуымо надыр шотеш кондаш кӱштен. Кунам Авраам, эргыжым шӱшкылаш манын, кӱзыжым нӧлталын, Суксо тудым чарен, да Исаак олмеш Авраам надырлан тагам конден. Нылле ияш лиймыж годым Исаак Лаванын Ревекка шӱжаржым марлан налын, да тудын Исав ден Иаков шочыныт. У Сугыньышто Исаакын шочмыжо Юмын чыла сӧрымыжын шукталтмыж нерген ойла. (Тӱҥ 17:17-21, 21:1 – 28:5, 35:27-29, Ап.паш 7:8, Евр 11:17-20, Рим 9:6-12)
Исав – Исаакын эргыже, тӱҥ кугезе Иаковын изаже. Иаков ден Исав йыгыр эрге лийыныт. Исав йот тукым гыч вате-влакым – кок хеттей ӱдырамашым – марлан налмыж дене ача-аважым чот ойгандарен. Вара эше Измаилын ӱдыржым ватылыкеш налын. Исав ик гана кочшаш верч Иаковлан кугэргылыкшым ужален, да Иаков Исавлан пуаш палемдыме суапландарымашым налын. Тидлан Исавын ӱчым шуктымыж деч лӱдын, Иаков Харраныш куржын. Кунам тудо коло ий гыч пӧртылын, Исав тудын дене сӧрасен. Исав Сеир мландыште Едом кундемыште илен, тудо – едом калыкын кугезыже, тукымжым Библийыште эше вес семын идумей-влак маныт. У Сугыньышто Исав Господь деч кораҥше-влакым ончыкта. (Тӱҥ 25:25-34, 27:1 – 28:5, 36:1-43, Евр 11:20, 12:16-17)
Исаий – Тошто Сугыньысо пророк, тудо Иерусалимыште Хр. шоч. д.о. VIII курымышто илен. Иисус Христосын шочмыж деч 700 утла ий ончыч Исаий Тудын илышыж нерген шукым ончыч ужын каласен. Тошто Сугыньышто тудын ойжым возыман кугу книга уло, тусо шомакым У Сугыньын авторжо-влак чӱчкыдын кучылтыт. («Пророк Исаийын книгаже», Мф 3:3, Мк 7:6)
Иссоп – Тамлыпушан шудо. Эрныктыме йӱлам шуктымо годым тудым вӱдыш але вӱрыш чыкеныт да айдеме але ӱзгар ӱмбаке шыжыктеныт. (Лекм 12:22, Лев 14:4,6, Пс 50:9, Евр 9:19)
Иуда – 1. Иаковын эргыж-влак кокла гыч иктыже, Иуда тукымлан тӱҥалтышым пуышо. Израильын кугу Давид кугыжаже да тудын Соломон эргыже Иуда тукым гыч лийыныт. Йӱдвел тукым-влакын кечывалвелысе Иуда ден Вениамин тукым-влак деч ойырлымекышт, нине кок тукым Кечывалвел кугыжанышым – Иуда кугыжанышым – ыштеныт. Тудым Давидын урлыкшо гыч лекше кугыжа-влак вуйлатеныт, рӱдолаже ончычсо семынак Иерусалим лийын. Иисус Христосат Иуда тукым гыч лийын да Давид семынак Иуда мландысе Вифлеем олаште шочын. (Тӱҥ 29:35, 3 Куг 11:26 – 12:24, Лк 2:4, Евр 7:14) 2. Искариот манме Иуда, Иисус Христосын латкок тунемшыж кокла гыч иктыже да Тудым ужалыше еҥ (Мф 10:4, 26:47-49). Тыгай лӱман вес еҥ-влакат лийыныт: Иисусын вес Апостолжо (Лк 6:16), Иисусын изаже (Мф 13:55), калыкым шотлен возымо годым тумам нӧлталше Галилей Иуда (Ап.паш 5:37), Варсава манме Иуда, пагалыме христиан (Ап.паш 15:22), Дамаскыште илыше Иуда (Ап.паш 9:11).
Иудей – Кунам Палестина Рим империйын кид йымалныже лийын, тудо кум ужаш гыч – Иудей, Самарий да Галилей гыч – шоген (картым ончо). Но южгунам иудей-влакын илыме пӱтынь кундемыштым Иудей манын лӱмденыт (мутлан, Лк 1:5).
Иудей-влак – Ожно Иаковын Иуда эргыжын тукымжым тыге лӱмденыт. Хр. шоч. д.о. 586-шо ийыште Вавилон империй Кечывалвел кугыжанышым, Иудам, сеҥен налын да тушто илыше калыкым вес вере илаш наҥгаен. Тушто пленыште лийме годым Иуда калыкым лӱмдаш «иудей» шомакым кумдан кучылташ тӱҥалыныт, да У Сугынь саман тӱҥалмылан еврей-влакым чылаштымат тыге лӱмденыт. Евангелийыште «иудей» мутым южгунам еврей калыкын онжо-влакым ончыкташ кучылталтеш. Иудей калыкым религий ушен шога. Иисус да Тудын эн лишыл тунемшыже-влак иудей лийыныт. (Неем 1:2, Мф 2:2, 28:15, Ин 5:18)
Ия – Юмо ваштареш шогышо осал шӱлыш, сатанан тарзыже. Иян кид йымакше логалше еҥ-влак нерген У Сугыньышто каласкалат. Тыгай еҥ кап ден чоныштыжо тӱрлӧ нелылыкым чытен. Ия-влак Иисус деч лӱдыныт, вет ты тӱняште эн кугу кучемвий – Юмын. Иисус Христос еҥ-влакын кӧргышт гыч иям поктен луктын, тыге ышташ кучемвийым Тудо тунемшыж-влакланат пуэн. (1 Куг 16:14, Мф 9:32-33, 10:8, Мк 5:1-20, Ап.паш 19:15-16, 1 Кор 10:20)
наверхЙозак погышо-влак – Рим казнаш тӱрлӧ йозакым погышо-влак, Палестиныште нуным иудей-влак кокла гыч тарленыт. Нуно казнашке палемдыме наре оксам пуышаш улыт улмаш, но шкаланыштат шуко оксам погеныт. Калык нуным агышылан шотлен да иудей огыл еҥ-влак дене кылым кучымыштлан ужмышудымын ончен. А Иисус нуным Шкеж деч кораҥден огыл, ик Апостолжат йозак погышо лийын. (Мф 5:46, 9:9-11, 10:3, Лк 18:10-14)
Йошкар арака – Виноград дене ыштыме йӱыш. Израильыште да моло кечывалвел эллаште ик эн тӱҥ тыглай йӧрвар. Йӱмӧ годым чӱчкыдынак вӱд дене вареныт. (Тӱҥ 27:28, Дан 1:5, Мф 9:17)
Йошкар теҥыз – Еврей текстыште ’Омыж теҥыз’, Египет гыч лекме годым Израиль калык тиде теҥыз гоч вончен (Лекм 13:18, 14-ше гл., Ап.паш 7:36).
Йӱд орол, йӱд орол черет – Йӱд оролымо жапым Израильыште кум але ныл ужашлан (орол черетлан) шелыныт (Суд 7:19, Шорт.мур 2:19, Мф 14:25).
Йырнык, йырынчык, йырнык паша, йырнык йӱла – Ты мут-влак моральный але культурный амал дене ала-мо деч йырнымым, ала-мом сайлан шотлен кертдымым ончыктат. Тышке гомосексуализм, Юмын пӧртыштӧ идол-влаклан кумалмаш, шояк, пуштмаш, осал чоя шонымаш да ешыште келшыдымашым тарватымаш пурат. Тыгайым ыштышым Юмо наказатла. Возымаште «йырнык пустаҥмаш» шомак-влак Господьын святой храмыштыже шогышо йырнык идол статуйым ончыктат. (Тӱҥ 43:32, Лев 18:22-30, 4 Куг 23:24, Тун.кал 6:16-19, Иез 5:11, Дан 9:27, Мф 24:15)
наверхКаин – Адам ден Еван кугурак эргыже, Авельын изаже. Кунам Юмо Авельын кондымо надыржым сайлан шотлен, а Каинын надырже Тудлан келшен огыл, Каин шке шольыжым пуштын. Тиде – айдеме тукымын историйыштыже лийше икымше пуштмаш. Юмо Каиным карген да ӱмыржӧ мучко ик вер гыч весыш куснен илаш палемден. (Тӱҥ 4:1-15; 1 Ин 3:12) Ончо: Авель.
Каргаш, шудалаш – Библийыште «каргымаш» шомак Юмо шке суапландарымашыжым айдеме деч кораҥда манмым ончыкта, тыгай годым айдемын илышыже ударак лиеш. Кунам айдеме вес айдемым карга, тудо вес айдеме ӱмбак осалым ӱжеш. Айдеме Юмым карга гын, тиде Юмым мыскылымыжым ончыкта. Сулен налдыме каргымашым Юмо ок колышт. У Сугыньышто возымо: христиан-влаклан вес еҥ-влакымат, Юмымат каргаш ок лий. (Тӱҥ 3:17, 12:3, 2 Куг 16:5-13, Пс 108:17-20, Тун.кал 26:2, Мф 5:44, Иак 3:9-10) Ончо: Суапландараш.
Касарымаш, сулык деч эрныктымаш, тӱлен налмаш – Сулык деч да сулыкым ыштыме дене айдеме ӱмбаке вочшо титак деч эрналтмаш, тидыже Юмылан пуымо надыр гоч ышталтын. Айдеме верч пуымо надыр тудын ден Юмын коклам тӧрлен. Касарымашым ончыктышо еврей мут кокла гыч иктыже тыгак ’леведаш, леведыш’ манмым ончыкта, а весыже сулен налме акым тӱлымӧ дене куллык але плен гыч эрыкыш лукмымат ончыктен кертеш. Иисус Христосын Шкенжым надыр шотеш пуэн колымыжо Тудлан ӱшаныше-влакым язык ден колымашын кучемвийышт деч сулен налеш. (Лекм 29:33, Лев 1:4, 16:10, Мф 20:28, Еф 1:7)
Касарымаш кече – Пӱтым кучымо да язык деч эрналтме кече, израиль калыкын ий еда храмыште эртарыме кум кугу пайремышт гыч иктыже (весышт – Кугече да Омаш пайрем). Архиерей, йытын вургемым чиен, святой деч святой верыш пурен да калыкын языкше верч касарыме йӱлам шуктен. Пайрем годым поснак палемдыме надыр-влакым конденыт, да «сулыкым наҥгайыше казатага» манме вольык чыла сулыкым ир мландышке нумал наҥгаен. Тиде пайрем кечым эше Йом Кипур манын лӱмдат. (Лев 16 гл., 23:27-31)
Кассий – Корицым ушештарыше, тамлыпушан изи пушеҥгын шӱмжӧ гыч ыштыме наста (Лекм 30:24).
Кеней-влак – Израильтян-влакын Ханаан мландым сеҥен налмышт деч ончыч тушто илыше калык-влак кокла гыч иктыже (Тӱҥ 15:19, 1 Куг 27:10, 1 Кур.кн 2:55).
Кесарь – Рим империйым вуйлатыше (Мф 22:17,21, Лк 3:1).
Кечывалвел мланде – Палестинын кечывалвел ужашыштыже верланыше ир мланде. Акрет годсо еврей йылме дене тудын лӱмжӧ – «Негев». Тиде лӱм ’кечывал’ манмым ончыкта. ’Кечывалвеке’ манмым ’Негев велыш’ манын умылыман. (Тӱҥ 12:9, 13:1,3, 20:1, 24:62)
Кидар – Кугу иерейын тюрбанла койшо вуйчиемже (Лекм 28:4).
Кид пыштыме йӱла – Израильтян-влакын верашт дене кылдалтше символике сынан йӱла. Иктаж-мом поснак кӱлешаным ыштыме годым айдеме ӱмбаке кидым пыштеныт. Кунам Иисус йоча-влакым благословитлен да черле-влакым паремден, Тудо нунын ӱмбак кидым пыштен. Иисус ӱшаныше-влаклан черле-шамыч ӱмбаке кидым пышташ кӱштен. Еҥ-влак Святой Шӱлышым налышт манын, Апостол-влак нунын ӱмбак кидыштым пыштеныт, айдемым Черкысе пашаш шогалтыме годымат тыгак ыштеныт. Ты йӱла дене иктаж-кӧн ӱмбаке титакымат пыштен да мутым кучаш шогалтен кертыныт (айдеме ӱмбак веле огыл, а вольык ӱмбакат, мутлан «сулыкым наҥгайыше казатага ӱмбаке). (Лекм 29:15, Лев 16:21, 24:14, Шотл 27:18-19, Зак.уш 34:9, Мк 6:5, 10:16, 16:18, Лк 4:40, Ап.паш 6:5-6, 8:17)
Киннереф – Ончо: Галилей теҥыз (Галилей ер).
Кириней – Йӱдвел Африкысе ола, У Сугынь жапыште тудо Рим империйыш пурен. Иудей-влак тушто шукын иленыт. (Мф 27:32)
Киттим – Кипр отрон Тошто Сугынь жапысе лӱмжӧ. Тушто илыше-влакым южгунам «киттей-влак» манын лӱмденыт. (Тӱҥ 10:4, Ис 23:1, 12, Иез 27:6)
Кифа – Ончо: Петр.
Клавдий – Римын императоржо, Хр. шоч. д.о. 41-54 ийлаште кугыжаланен. Тудо еврей-влакым Рим гыч поктен колтен. (Ап.паш 11:28, 18:2)
Кончымаш – Омо дене але духовный тӱням ужын кертме состоянийыште лийме годым айдемын шинчажлан койшо ойыртемле ужмаш. Кончымаш гоч пален налмыжым айдеме – тӱҥ шотышто тиде пророк – шукыж годым моло еҥлан каласкалышаш. Тошто Сугыньышто Юмын колтымо кончымаш-влак шукыж годым пророк-влакын книгаштышт вашлиялтыт, а У Сугыньышто Юмо кончымашым пуымо дене кумалмылан вашешта, апостол ден тунемше-влакым пашашке колта, нуным туныкта да каҥашым пуа. (1 Куг 3:1-15, Авд 1:1, Ап.паш 7:55-56, 10:3-6,11-16, 16:9, 18:9, 22:17-21)
Кор – Йоҥгыт виса. Кунар улмыжым лачымын каласаш неле: тиде 200 гыч 525 литр марте лийын кертеш. Кор ден гомер икгай улыт, кажныже – лу ефа. (3 Куг 4:22, Езд 7:22)
Корей – Кааф тукым гыч Ицгарын эргыже, левит. Сӧрымӧ мландыш кайыме годым ир кундемыште шке еҥже-влак дене Моисей ваштареш кынелше еврей. Юмо Корейым наказатлен: тудым мланде нелын. Туге гынат, Корейын тукымжо пытен огыл: урлыкшо гыч южышт Иерусалимысе храмыште мурызо лийыныт. (Лекм 6:21, Шотл 16:1-36, Пс 44:1, Иуда 11)
Кугече – Еврей-влакын Египетысе куллык гыч лекме кечым палемдыме пайремышт. Египет гыч лекме деч ончыч еврей кугезе-влак Юмын кӱштымыж почеш пачам кочкыныт да пӧрт омса янакешышт пача вӱрым шӱреныт. Тыге нунын кугэргышт-влак пуштмо деч утаралтыныт, а египет калыкын кугэргышт коленыт. Тидын деч вара еврей-влакым поктен луктыныт. Садланак Кугечым эртарымаште кас кочкыш лийын, тушто пачам кочо шудо да шергинде дене кочкыныт. Пачам надырлан конденыт, пӱтынек кӱктеныт, тудын ик лужымат пудырташ ок лий улмаш. Еврейла ты пайремым «песах» маныт, ты мутшо надыр пачам ончыкта. Тудо вес еврей шомак «пасах» дене ик семынрак йоҥга, тудыжо ’воктеч эртен каяш’ манмым ончыкта. Кугечым еврей календарьысе идалыкын икымше тылзыжын, авив тылзын (вес семынже нисан тылзын), латнылымше кечынже кастене эртареныт. Тиде шошымсо кече-йӱд кужытын икгайлыкше деч вара лийын. Храмым чоҥымо деч вара Кугече пачам тушто веле кондаш лийын. Йот калыкысе ик еҥат, Израильыш ӧрдыж гыч илаш толшо але тарлалтше нигӧат Кугече кас кочкышым кочкын кертын огытыл. Пӱтынь Израиль гыч, тыгак вес элла гыч иудей-влак Кугечылан Иерусалимыш Юмылан вуйым саваш толыныт. Кугече деч вара вигак Шергинде пайрем тӱҥалын да шым кече шуйнен. У Сугыньышто Иисус Христосым Кугече пача дене таҥастарат. Тудо Кугече вашеш, нисан тылзын латнылымше кечынже, ыресеш колен, да Кугече пача семынак Тудын ик лужат пудыртымо лийын огыл. Тудо – еҥ-влаклан языкышт деч утаралташ йӧным пуышо надыр. Христиан-влак Иисус Христосын ылыж кынелмыжым Кугече кечын палемдат. (Лекм 12-шо глава, Лев 23:5, Шотл 9:1-14, Зак.уш 16:1-8, Иез 45:21, Мф 26:17-19, Мк 14:1,12, Ин 19:14,36, Ап.паш 8:32-35, 1 Кор 5:7) Ончо: Юмын Пача.
Кугурак, калык кугурак – Ондак «кугурак» шомак дене ешыште да родо-тукымышто эн шоҥго еҥ-влакым лӱмденыт. Варажым еврей калыкын да посна калык тӱшка-влакын вуйлатышышт-влакым тыге лӱмдаш тӱҥалыныт. Моисей шымле кугуракым шогалтен, нунышт тудлан судитлыме пашаштыже полшен шогеныт. Израильтян-влакын Вавилонысо плен гыч пӧртылмышт деч вара кугурак-влак ондакысе деч кугурак рольым модаш тӱҥалыныт. Синагог-влак пелен шым кугурак гыч шогышо каҥаш-влак лийыныт, нунышт синагог вуйлатышылан полшен шогеныт. У Сугыньышто христиан черкылам кугурак-влак (пресвитер-влак) вуйлатеныт. (Лекм 3:16, Шотл 22:7, Иез 20:1, Мф 16:21) Ончо: Синагог.
Кулвате – Ӱдырамаш, кудым пӧръеҥ шке пӧртышкыжӧ илаш да тудын дене малаш налын. Кулватын палемдыме праваже лийын. Статусшо дене тудо кул ӱдырамаш деч кӱшнӧ, а вате деч ӱлнӧ лийын. (Тӱҥ 22:24, 2 Куг 3:7, 5:13, 3 Куг 11:3)
Кумалмаш – Юмо дене кылым кучымаш. Мутлан, чоным почын ойлымаш, сӧрвалымаш, моктымаш, таум ыштымаш але вуйым савымаш. Библийыште кок тӱрлын кумалмаш вашлиялтеш: шкетын кумалмаш – айдеме Юмылан шке шомакше дене ойла; пырля погынен кумалмаш – палемдыме жапыште да верыште (храмыште але синагогышто) погынен, еҥ-влак йӱла радам почеш кумалыт. Библийыште эн чӱчкыдын шке шомак дене кумалмаш вашлиялтеш. Книга гыч лудын але ушыштышт шарнен шуэнрак кумалыт. Но псалом-влак кокла гыч шукынжо кумалмаш улыт, нуным шкет лийме годымат, храмыште служитлыме годымат кучылтыныт. Иисус Христос чӱчкыдын кумалын, да Библий еҥ-влаклан, эре кумалза манын, каҥашым пуа. (2 Куг 7:18-29, Пс 140:2, Мф 14:23, Ап.паш 3:1, Иак 5:13-18, Еф 6:18-20)
Курымаш, курымашле – Эн чӱчкыдын тиде шомак кызытше жап гыч пытартыш жап марте шуйнышо саманым ончыкта. Кунам Юмым «курымашлык» маныт, тиде шомак ’тӱҥалтышдыме да мучашдыме’ манмым ончыкта. Тыге Юмын илымыжлан нимогай чек але мучаш уке улмым поснак палемдат. (Тӱҥ 3:22, 3 Куг 1:31, Рим 14:25, 1 Тим 1:17)
Курымаш илыш – Библийыште тиде мландымбалне эрелан кодмым огыл, а Юмо дене ушнен курымеш илымым ончыкта, вет курымашлык илышын памашыже – Юмо. Христослан ӱшанымылан кӧра курымашлык илыш айдемылан мландымбалне илымыж годымак пӧлеклалтеш, но колышо-влакын ылыжмышт да Юмын кугыжаланаш тӱҥалмыж деч вара веле тудо тичмашлыкыш шуэш. (Дан 12:2, Мф 19:16, Ин 3:36, 1 Ин 5:13)
Кӱзымӧ годым мурымо муро – Библийыште «Кӱзымӧ годым мурымо муро» ойсавыртыш псалом-влак кокла гыч южыштын вуймутыштыжо вашлиялтеш. Очыни, кунам Юмын палемдыме пайремже-влакым пайремлаш Иерусалимыш кӱзеныт, нине псалом-влакым тушко кӱзышыштла муреныт. Нуным тыгак храмыште пайрем-влак годым служитлымаште муреныт. (Пс 119 – 133)
Кӱкшакасе кумалме вер-влак – Ханаанысе калык-влакын кумалме верлашт. Кумалмашым нуно тӱҥ шотышто кӱкшакаласе шнуй верлаште эртареныт, но тыгай вер-влак кугу пушеҥге йымалне але лапверыштат верланен кертыныт. Тыгай верлаште шояк юмо (идол) лӱмеш кумалме меҥгым шогалтеныт да надырым конденыт. Тушто тыгак, мланде сай лектышым шочыктыжо манын, пӧръеҥ ден ӱдырамаш-влак яжарланеныт. Тыге ыштымым Господь шке пророкшо-влак гоч «тиде сулык» манын шуко гана ойлен. (Лев 26:30, 3 Куг 3:2-4, 4 Куг 23:1-28, Иер 7:31)
Кӱштымаш – Библийыште тиде мут эре гаяк Юмын еҥ-влаклан пуымо кӱштымашыжым ончыкта. Кунам Юмо Синай курыкышто Израиль калык дене ойпидышым ыштен, Тудо Моисейлан лу кӱштымашым пуэн. Нуно Юмо да айдеме кокласе кыл, тыгак еҥ-влак кокласе кыл нерген эн кӱлешан кӱштымаш-влак улыт. Ты кӱштымаш-влак Моисейын законышкыжо пуреныт. Тылеч посна законышто моло вес кӱштымаш, правил, сугынь ден устав-влакат улыт: иктышт тӱҥ принцип нерген ойлат, а весышт илышыште лийше тыглай йодыш-влак шотышто мом ышташ кӱлмым туныктат. У Сугыньышто Иисус Христос эн кӱлешан кӱштымашлан Юмым да лишылъеҥжым йӧратыме нерген кӱштымашым ужеш. Тудо Шкежат у кӱштымашым пуэн: тунемшыж-влак икте-весыштым туге йӧратышаш улыт, эсогыл весын верч шке илышыштым пуаш ямде лийышт. (Лекм 15:26, 20:1-17, 24:12, Зак.уш 6:4-9, Мф 15:3-6, 22:36-40, Ин 13:34, 15:12)
Кынергут – Кутыш виса, кынервуй гыч кыдалаш парня мучаш марте, пелметр деч изиш шагалрак (Тӱҥ 6:15-16, Лекм 25:10, Иез 40:5, Мф 6:27, Почм 21:17).
наверхЛевиафан – Мифысе теҥыз янлык, тудо кишкыла коеш, но тудын деч ятырлан кугу. Иовын книгаштыже 40 – 41 главаште драконла але крокодилла койшо янлыкым левиафан манын лӱмдымӧ. (Иов 3:8, 40:20 – 41:26, Пс 73:14, 103:26, Ис 27:1)
Левий тукым, левит-влак – Иаковын Левий эргыжын тукымжо. Нунын кокла гыч Юмо Ааронын урлыкшым ойырен налын, нуно Тудын иерейже-влак лийыныт, а моло Левий тукым эрге-влак нунылан полышкаленыт. Израильыште тиде тукымын веле шке мландыже лийын огыл, вет нунын шуктышаш сомылышт Господьлан служитлымаш лийын. Шке тукым мланде олмеш левит-влаклан моло тукым-влакын мландыштышт улшо ола ден пасу-влак пуалтыныт. (Лекм 28:1, Шотл 18:20-21, 35:2-7, Лк 10:32, Ин 1:19) Ончо: Иаков 1.
Легион – Рим армийын ужашыже, тудо 6000 наре йолешке гыч шоген. Вончештарыме значений дене «легион» ’пеш чот шуко’ манмым ончыкта. (Мф 26:53, Мк 5:9)
Лепта – У Сугынь жапысе грек-влакын эн изи вӱргене оксашт. Тиде кодрантын пелыже але динарийын 1/128 ужашыже лиеш. (Мк 12:42, Лк 21:2)
Ливан – Йӱдвел Палестинысе курыкрӱдӧ (горный хребет), тудо кедр чодыраж да вӱдпамашыж-влак дене чапланен (кызыт Ливан элыш пура). Нине курык-влак Сирийыште эн кӱкшӧ улыт (теҥызын уровеньже деч 3000 метр кӱшнӧ), нуно Мландыкокла теҥыз сер кутынек Тир деч Арвад марте 170 километрлан шуйналтыт. Соломон кугыжа шке полатшым да Иерусалимысе храмым Ливан чодыра гыч кондымо кедр да моло пушеҥге дене чоҥен. (Нав 1:4, 3 Куг 5:6-10, Мур 4:15, Иез 17:3)
Лишылъеҥ – Рушла «ближний», а акрет грек йылмыште – ’воктене улшо еҥ’, еврей йылмыште – ’йолташ, таҥ’. Тошто Сугыньышто тыге ик ялыштак илыше але шке калыкын еҥже нерген ойлалтеш. Тудын деке шкем кузе кучаш кӱлмӧ шотышто посна правил-влак лийыныт. Тыште шке ешысе еҥ але йолташ-влак нерген гына ойлалтеш. А У Сугыньышто Иисус тиде умылымашым кумдаҥда – лишылъеҥ кеч-кӧ лийын кертеш, эсогыл йот калык еҥ. (Лекм 20:16-17, 22:7,26, Лев 19:18, Зак.уш 19:14, Лк 10:25-37)
Лот – Авраамын родыжо. Авраам дене пырля Лот Ханааныш да Египетыш каен. Шуко кӱтӱан лиймекышт, нуно икте-весе деч ойырлаш да посна илаш шонен пыштеныт. Лот яжарланымаш озаланыман Содом олаште илаш тӱҥалын. Кунам Юмо тиде олам пытараш шонен пыштен, тидын нерген Лотым Суксо гоч шижтарен. Содом гыч куржмышт годым Лот да тудын ешыже шеҥгеке савырнен ынышт ончал манын, Суксо кӱштен. Лот шке ешыж дене куржын, но ватыже шеҥгек ончалын да шинчалан меҥгыш савырнен, а ешысе моло еҥ-влак утаралтыныт. Тидын деч вара Лот ик жап Сигорышто илен, вара кок ӱдыржӧ дене курыкпомышышто илаш тӱҥалын. Шке ӱдыржӧ-влак дене малымеке, Лотын кок эргыже шочын: Моав, моав калыклан тӱҥалтышым пыштыше, да Бен-амми, аммон-влакын кугезе ачашт. (Тӱҥ 12:5, 14:5-16, 19-ше глава, Лк 17:28-29, 2 Пет 2:7-8)
Лука – Евангелий кокла гыч иктыжым да «Святой Апостол-влакын пашаштым» возышо. Тудо врач лийын да Апостол Павел дене пырля ятыр вере миен коштын манын шонат. (Лукан возымо Святой Евангелий, Кол 4:14)
Луымшо ужаш (десятина) – Лектышын луымшо ужашыже, тудым Господьлан пуэныт да аралаш клатыш оптеныт. Тушто улшо кочкышым иерей ден левит-влаклан пуэныт. Кунам луымшо ужашлан вольыкым пуэн огытыл, тудым сулен налшаш улыт улмаш – вес семынже, левит-влаклан вольыкын шогымо акшым пуышаш улыт улмаш. У Сугынь жап годым фарисей-влак луымшо ужаш нерген закон айдемын чыла мо улыжым авалтышаш манын шонаш тӱҥалыныт, сандене нуно луымшо ужашым эсогыл кочкышым тамлештарыше тӱрлӧ шудо дечат пуаш кӱлеш маныныт. (Тӱҥ 14:120, 28:20-22, Лев 27:30-33, Шотл 18:21,24, Мал 3:10, Мф 23:23, Лк 11:42, 18:12)
наверхМадиам, Мадиан, мадиан-влак – Мадиан – Авраамын эргыж-влак кокла гыч иктыже. Тудо Хеттура лӱман кокымшо ватыж деч шочын. Мадианын тукымжым мадиан-влак маныныт. Тиде кусныл коштшо кӱтӱчӧ калык лийын, тӱҥ шотышто ир мландыште кызытсе Акаба иксан эрвел серже мучко иленыт. Южгунам тиде кундемым Мадиан манын лӱмдат. Мадиан-влак Авраамын Измаил лӱман вес эргыж дене родо-тукым улыт, нунат кусныл коштын иленыт, сандене «мадиан-влак» да «измаильтян-влак» южгунам иктымак ончыктат. (Тӱҥ 25:2,4, 36:35, Лекм 2:15-16, Суд 6:1-7)
Мандрагор – Мландыкокла теҥыз кундемыште кушшо кушкыл. Тудо йочам ышташ полшышо кушкыл семын шотлалтын. (Тӱҥ 30:14, Мур 7:14)
Манна – Египет гыч ир мланде гоч Юмын сӧрымӧ мландыш кайыме годым Израиль калыклан 40 ий жапыште Юмын пуымо кочкыш. «Манна» мут еврейла ’Мо тиде тыгай?’ йодын каласыме дене ик семын йоҥга. У Сугыньышто Иисус мӱшкырым темыше манна деч ойыртемалтше вес кинде нерген ойла. Тудыжо кава гыч вола да тӱнялан илышым пуа. Тиде чын кинде – Иисус Христос Шкежак. (Лекм 16:4-5,14-26,31,35, Шотл 11:6-9, Пс 77:24, Ин 6:31-33)
Мария – Акрет еврей Мариам лӱмын грекла да латинла кучылтмо формыжо. Библийыште тиде лӱман икмыняр ӱдырамаш нерген каласкалалтеш. Нунын кокла гыч эн палыме-влак: 1. Иисусын аваже. Иосифлан сӧрымӧ Мария лӱман самырык ӱдыр Архангел Гавриил деч уверым налын: тудо Юмын поро кумылжым сулен налын да Эрге йочам ышта, Тудлан Иисус лӱмым пуа. «Тый мылам ӱшанле лийын отыл» манын, Иосифын тудлан йолам ыштен кертмыжым ончыде, Мария Юмын шонымашыж дене келшен. Пелашлан ӱшанле огыл лиймылан ӱдырамашым закон почеш пуштшаш улыт улмаш. Иисусын мландымбалне илымыже жапыште Мария эре пеленже лийын, Тудын колымыж годымат ыресше воктене шоген. Иисусын ылыж кынелмыж деч вара Мария Тудын тунемшыж-влак дене пырля кумалын шоген. (Мф 1:18-25, 13:55, Лк 1:26-56, 2:1-7,41-51, Ин 2:1-5, 19:25-27, Ап.паш 1:14) 2. Мария Магдалина. Магдала ола гыч ӱдырамаш, Иисус тудын кӧргыж гыч шым иям поктен луктын. Тудо Иисус почеш каен. Моло вес ӱдырамаш-влак дене пырля тудо Иисус ден Тудын тунемшыж-влаклан полшен шоген, нунын дене пырля Иерусалимыш каен, Иисусым ыресеш пудалыме да тойымо годым туштак лийын. Иисусым ыресеш пудалыме деч вара кумшо кечын тудо вес Мария дене пырля Иисусын шӱгарже деке толын. Ылыж кынелше Иисус эн ондак тудлан кончен. (Мф 27:55-56,61, Мк 15:47, 16:1-5,9, Лк 8:2, Ин 20:1-2,11-18) 3. Вифаний гыч Мария, Марфа ден Лазарьын шӱжарышт. Кунам Иисус да Тудын тунемшыж-влак Марфа деке уналыкеш пуреныт, Мария, сурт сомылкам коден, Тудын туныктымыжым колыштын, а Иисусын колымыж деч ончыч Тудым шерге миро дене шӱрен, тыге Тудын капшым тояш ямдылен. (Мф 26:6-13, Лк 10:38-42, Ин 11:1-2, 12:3) 4. Клеопан Мария ватыже (Мария Клеопова). Иаков ден Иосийын, Иисусын кок тунемшыжын, авашт. Тудо Иисусым ыресеш пудалыме годым тушто лийын, тыгак моло вес ӱдырамаш-влак дене Иисусын шӱгарже деке толын. (Мф 27:56, Лк 24:10, Ин 19:25) 5. Мария, Марк манме Иоаннын аваже. Иисусын тунемшыже-влакым шке пӧртышкыжӧ уналыкеш пуртышо поян ӱдырамаш. Тудын деке Апостол Петр казамат гыч лекмекше толын. (Ап.паш 12:12)
Мелхиседек – Салимын кугыжаже, иерей. Авраам тудлан сарыште мом сеҥен налмыж гыч луымшо ужашым пуэн, вара Мелхиседек тудым суапландарен. «Еврей-влаклан возымо серышыште» Христосын иерей улмыжо Мелхиседекын иерей улмыж дене таҥастаралтеш. (Тӱҥ 14:17-20, Евр 5:6, 7:1-17)
Мессий – (Ин 1:41, 4:25.) Ончо: Христос.
Мидий, мидян-влак – Мидий кызытсе Иранын йӱдвел-касвел ужашыштыже верланыше куатан кугыжаныш лийын. 612 ийын Хр. шоч. д.о. мидян-влак Ниневийым, Ассирийын рӱдолажым, пытареныт. Вара нуно перс-влак дене пырля Персий империйыште озаланеныт, садлан тусо законымат «мидян ден перс-влакын законышт» манын лӱмденыт. 330-шо ийын Хр. шоч. д.о. Мидийым Александр Македонский сеҥен налын, а тидын деч вара тудым Сирий деке ушеныт, варарак тудым шке кидше йымак Парфий кугыжаныш налын. (Есф 1:19, Дан 5:28, 8:20-21, Ап.паш 2:9)
Мине – Грек виса, тудын дене нелытым да оксала кучылтмо шийым висеныт. Ик мине – 600 грамм наре. Ик минын акше 100 драхме але 100 динарий дене келшен толеш. (3 Куг 10:17, Неем 7:70-71, Иез 45:12, Лк 19:13)
Миро, мирра, смирна – Африка ден Аравийыште кушшо кушкыл гыч лукмо киш дене ыштыме тамлын ӱпшышӧ шергакан ӱй. Тудым эм семын (мутлан, корштымым куштылемдаш) але шӱраш (колышо капымат шӱраш) кучылтыныт. Изи Азийын касвел кундемысе ик оламат «Смирна» манын лӱмденыт, тиде – кугу портан ола, торгайыме рӱдер. (Мур 1:2, 5:5, Мф 2:11, Мк 15:23, Лк 7:37-38, Почм 2:8) Ончо: Шӱрымаш.
Михаил – Эн кугу Суксо кокла гыч иктыже (Дан 10:13, Иуда 9, Почм 12:7). Ончо: Суксо.
Мланде киш – Нефтьым ушештарыше, асфальт гай шем киш, ырыктымеке, тудо вишкыде лиеш. Пӱртӱс пуымо шочмо верже Евфрат эҥер воктене лийын. (Тӱҥ 11:3, 14:10, Лекм 2:3)
Моав, моав-влак – Моав Лотын да тудын кугурак ӱдыржын эргыже, Авраамын родо-тукымжо лийын. Тудын деч лекше тукымым моав-влак манын лӱмденыт, нуно Шинчалан теҥыз деч эрвелкыла кӱзышӧ Моав мландыште иленыт. Тусо коя мланде сай лектышым шочыктен. Моав-влакын тӱҥ юмышт – Хамос. Нуно тыгак Ваал-Фегорлан кумалыныт, тудыжо курык вуйышто ила манын ӱшаненыт. Моав-влакын йылмышт еврей йылме дене пырля ик йылме тӱшкаш пурат. Нуно Израильын тушманышт лийыныт, да Израильысе пророк-влак нуным чӱчкыдын титаканыш луктыныт. (Тӱҥ 19:30-37, Шотл 25:1-3, Зак.уш 3:3-4, Соф 2:8-11)
Моисей – Израиль калыкын религий да политике шотышто пеш кугу вуйлатышыже. Египетыште шочшо еврей, тудо Левий тукым гыч лийын да Израиль калыкым Египетыште кул семын илыме деч утарен наҥгаен. Моисей пророк лийын, да тудын гоч Юмо калыклан лу кӱштымашым да моло законым пуэн. Лу кӱштымаш – тиде Юмын законын тӱҥжӧ, а законым Библийысе вич тӱҥалтыш книгаште возымо. Нине книга-влакым тыгак «Моисейын книгаже-влак», «Моисейын законжо» але кӱчыкын «Закон» (еврейла «Тора») манын лӱмдат. Моисей Сӧрымӧ мландыш – Ханааныш – миен шудеак колен, тудым умбачын, курык гыч, гына ужын. (Лекм 1 – 20, Зак.уш 18:18, 34:10, Мф 17:3, Ап.паш 7:20-38)
Молох – Аммон калыкын тӱҥ юмыжо, тудым Милхом манынат лӱмденыт. Молохлан кумалын, еҥ-влак южгунам шке йочашт-влакымат надырлан конденыт. Господь Юмын тыге ышташ чарымыжым шотыш налде, израильтян-влакат ик гана гына огыл Иерусалим деч умбалне огыл улшо Енном лапверыште Молохлан шочшыштым надыр шотеш пуэныт. (Лев 18:21, 20:2-5, 3 Куг 11:7, Иер 32:35)
наверхНав эрге Иисус (Иисус Навин) – Моисейын полышкалышыже да тудын колымыж деч вара Израиль калыкым вуйлатыше. Тудын вуйлатымыж почеш калык Юмын сӧрымӧ мландым сеҥен налын да шке тукымжо-влаклан пайлен. (Зак.уш 31:7-8, Нав эрге Иисусын книгаже, Ап.паш 7:45, Евр 4:8)
Надыр (жертве) – Юмылан пуымо пӧлек. Израиль калык дене Юмын ыштыме тошто ойпидыш почеш еҥ-влак Тудлан законышто палемдыме надыр-влакым кондышаш улыт улмаш. Акрет годсо Израильыште Юмылан надыр шотеш вольыкым, киндым, йошкар аракам, олив ӱйым да лектышын икымше саскажым конденыт. Южо надыржым тичмашнек йӱлалтеныт, а икмынярышт гыч ужашым еҥ-влак кочкын кертыныт. Израильтян-влакын надырлан кондымо йӧрварышт гыч иерей ден левит-влак шке пайыштым налыныт да тидым кочкын иленыт. Моисейын вуйлатыме жапше гыч тӱҥалын, Юмо ик верыште веле надырым кондышт манын кӱштен: эн ондак – скиний пелен, а вара – храм пелен. Тӱҥ шотышто надырым иерей-влак гына конден кертыныт. Надыр-влак тӱрлӧ лийыныт, нуным посна амал дене конденыт: мутлан, сулыкым касараш, Юмын порылыкшылан таушташ але Юмылан сӧрымым шукташ, тыгак шке кумылынат конденыт. Надыр деч посна Юмо айдемын языкшым ок кудалте. У Сугыньышто вес семын лиеш: Христосын колымыжо – ситыше тичмаш надыр (жертве), тудлан кӧра Юмо Христослан ӱшаныше чыла еҥын языкшым кудалта манын, У Сугынь увертара. Тетла нимогай вес надыр ок кӱл. (Лк 13:1, Евр 7:27) Ончо: Храм.
Тошто Сугыньышто возымо тӱҥ надыр-влак (тышке, мутлан, вольык надыр да Юмылан пӧлек семын кондымо кинде, йошкар арака да молат пурат): Йошкар арака надыр – Тиде надырым, жертвенник ӱмбак йоктарен, Юмылан конденыт (Тӱҥ 35:14, Лев 23:13). Йӱлалтен пуымо надыр – Вольыкым шӱшкылмеке, тудым пӱтынек жертвенник ӱмбалан йӱлалтеныт. (А вес тӱрлӧ надырым кондымо годым тудын ужашыжым веле йӱлалтеныт, мо кодшыжым кочкыныт.) Тулотым ылыжтымеке, кондымо надырым тул шикшыш савырен. Тыгай надыр деч нӧлталтше тамле пуш Юмылан келшыше лийын. (Тӱҥ 8:20, 22:2, Лев 1:2-17, Мк 12:33, Евр 10:6,8) Кинде надыр – Тыгай надырым кондымо годым вольыкым шӱшкылын огытыл. Кинде надырын тӱҥжылан пӧлеклымаш шотлалтын: тиде Юмылан (тыгак иерей-влаклан) пӧлек, чӱчкыдын шурно лектышлан тауштымаш лийын. Кинде надырлан иле але пуштылмо, йоҥыштымо але кӱктымӧ пырчым конденыт, тушко олив ӱйым, ладыным да шинчалым ешарен кертыныт. (Лев 2:1-16) Сулык верч надыр, язык верч надыр – Тиде надырым ару огыл лийме деч эрналташ да чон-шӱлыш шакшылалтмаш деч утлаш конденыт (Лекм 30:10, Лев 4:2-35, Евр 10:26). Татулык надыр – Юмо дене чын кылым арален кодаш, Тудын дене сӧрасымым да вашкылым шотыш кондымым пайремлаш манын, тиде надырым конденыт. Вольыкым шӱшкылмӧ деч вара тудын ужашыжым жертвенник ӱмбалан йӱлалтеныт, а кодшо ужашым надырын озаже, тудын ешыже да иерей кочкыныт. (Лев 3:1-17, 3 Куг 9:25) Титак верч кондымо надыр – Тиде надырым Юмо ваштареш але вес айдеме ваштареш сулыкым ыштыше айдемын титакшым кораҥдаш конденыт (Лев 5:1-19, 1 Куг 6:3). Шке кумылын пуымо пӧлек – Пырчым, олив ӱйым, йошкар аракам але оксам кондымаш, тудым храмыш айдеме шке кумылжо почеш конден (Лекм 35:29, 36:3, Езд 3:5, 8:28, Пс 118:108).
Надыр кинде – Латкок шере лепошка, нуным скинийысе святой верыште (варажым храмыште) улшо ӱстел ӱмбаке пыштеныт. Еврейла нуным тыгак ’(Господь) чурий ончылно улшо кинде’ маныныт, вет святой верыште Господь Шкежак лийын. Ӱстембалне лепошка-влак арня мучко киеныт, вара нуным пушкыдо вес лепошка дене вашталтеныт. Ӱстембачын кораҥдымеке, тиде киндым иерей-влак гына кочкын кертыныт. (Лекм 25:30, Лев 24:5-9, 1 Куг 21:6, Мф 12:1-4)
Назорей – Шкенжым пӱтынек Юмылан служитлаш пуышо айдеме. Тудо нимогай аракам йӱаш, ӱпшым да пондашыжым тӱредаш, тыгак колышо кап деке, тудыжо кеч родо-тукымжо лийже, лишемаш огыл манын сӧрымашым пуэн. Но иктаж-кӧ назорей улмо верыште колен гын, назорей шым кече жапыште ару огыллан шотлалтын. Тидын деч вара шкенжым Юмылан пуымо кечыже-влакым тудо угыч тӱҥалшаш улмаш, вет назорей улмо ончычсо кечыже-влак шакшылалтыныт улмаш. Сӧрымӧ кечыже-влак эртымеке, назорей надырым конден да скинийыш (храмыш) пурымо вер ончылно ӱпшым тӱредын. Назорей лияш сӧрымашым айдеме шкеже але, мутлан, тудын шочмыж годым аваже пуэн (тыгайже Самсон дене лийын). «Апостол-влакын пашашт» книгаште, кунам Павел Иерусалимыш толеш, Иаков, очыни, тудлан ныл еҥын назорей лийме кечышт пытымылан кондымо надырышт верч тӱлаш темла. (Шотл 6:1-21, Суд 13:5,7, Ам 2:11, Ап.паш 21:23-24)
Нард – Индийысе кушкыл. Тудын вожшо гыч пеш тамлыпушан шергакан ӱйым ыштеныт. Тудым эм семын, тыгак айдеме капкылым (колышо капымат) шӱраш кучылтыныт. Моло наста дене варен, нардым алебастр атылаште ужаленыт. (Мур 1:11, 4:13, Мк 14:3)
Нееман – Сирий кугыжа Венададын сарзывуйжо, тудо проказе дене черле лийын, но пророк Елисей тудым паремден (4 Куг 5, Лк 4:27).
Неффалим – Иаковын кудымшо эргыже. Израильын латкок тукымжо гыч иктыже тудын деч лектын. Тиде тукым шке мланде ужашыжым Израильын йӱдвел кундемыштыже налын, тудыжо Галилей теҥыз дене, Завулон тукымын мландыж воктене верланен. Неффалим тукым еҥ-влакым Ассирий пленыш наҥгаен, но Исаий ден Иезекииль пророк-влак ончыкылык жапыште тиде тукымым у суапландарымаш вуча манын ойленыт. (Тӱҥ 30:7-8, Нав 19:32-39, 4 Куг 15:29, Ис 9:1, Иез 48:3, Мф 4:15, Почм 7:6)
Ниневий – Израильтян-влаклан тушман улшо, виян да чаманыдыме Ассирий кугыжанышын рӱдолаже. Юмо тушко Иона пророкым колтен. Тушто илыше-влак кугу сулыкышт деч огыт кораҥ гын, пытарыме лийыт манын, тудо увертарышаш улмаш. Ионан шомакше деч вара Ниневийыште илыше-влак сулыкышт деч кораҥыныт, да Юмо нуным серлаген. Шуко ий эртымеке, Хр. шоч. д.о. 612 ийыште, мидян-влак тиде олам сеҥен налыныт да шалатеныт. (Иона 1:2, 3:2-10, Наум 1:8, Мф 12:41) Ончо: Иона.
Нисан тылзе – Ончо: Авив тылзе.
Ной, Нойын ковчегше – Ной – айдеме тукымын эн тӱҥалтыш кугезыж гыч иктыже, Сиф тукым гыч, Ламехын эргыже, Сим, Иафет да Хамын ачашт. Акрет жап годым Юмо пужлышо айдеме тукымым пытараш шонен пыштен, но Ной чын ыштыше еҥ лийын, сандене Юмо тудым уло мландым пытарыше кугу вӱд ташлымаш деч утараш шонен пыштен. Юмын каҥашыж почеш Ной ковчегым (леведме кугу пушым) ыштен да тушко шке ешыжым, мужыр дене вольык-янлыкым да моло чонаным пуртен, тыге нуно илен кодыныт. (Тӱҥ 6:8 – 8:19, Иез 14:14,20, Мф 24:37-39, 1 Пет 3:20, 2 Пет 2:5)
наверхОйпидыш – Еҥ-влак коклаште але Господь Юмо ден калык коклаште пидме ой (кутырен келшымаш, договор). Ончычсо марла кусарымашлаште тидым «сугынь» манын кусареныт. Юмо ден калык коклаште ойым пидме годым эре гаяк Юмо мутым пуа, а айдеме иктаж-могай правилым але законым шукташ кӧна, но южгунам Юмо шке могыржым веле айдемылан мутым пуа. Ойпидышым ыштыме годым надырым конден кертыныт. Юмо да айдеме тукым кокласе ойпидыш Библийыште тӱҥ верым налеш. Синай курыкышто Юмо Моисей гоч пӱтынь еврей калык дене ойпидышым ыштен. Тудо еврей-влакым суапландараш, тушман деч аралаш сӧрен, а нунышт шке могырым Юмылан ӱшанле лийшаш да законышто возымо семын Тудын шонымыжым шуктен шогышаш улыт улмаш. Тиде ойпидышым «тошто ойпидыш» (але книган вуймутшо семын «Тошто Сугынь») манын лӱмдат. Пророк-влак Юмо ден айдеме кокласе у ойпидышым ыштыме нерген ончык ужын ойленыт. Евангелийыште да пӱтынь У Сугыньышто Иисус Христосын колымыж да ылыжмыж гоч ыштыме у ойпидыш нерген каласкалалтеш. Христослан ӱшаныше да Тудын туныктымыжо дене келшышын илыше чыла еҥ-влак, нуно кеч-могай калык але тукым гыч лийышт, ынде Юмын калыкше улыт. (Тӱҥ 9:9-17, 15:18, Лекм 6:4, 19:5-6, 2 Куг 5:3, Пс 88:4-5, Мф 26:28, Ап.паш 3:25, 1 Кор 11:25, Евр 7:22) Ончо: Тошто ойпидыш, У ойпидыш.
Ойпидыш шондык – Пу гыч ыштыме да шӧртньӧ дене леведме яшлык. Тушто лу кӱштымашым возымо кок кӱоҥа киен. Синай курыкышто Израиль калык дене ойпидышым ыштымыж годым Юмо нуным Моисейлан пуэн. Шондыкын комдышыж ӱмбалне шаралтыме шулдыран, шӧртньӧ дене комыжлымо кок херувим лийын. Шондык ондак скинийын, варарак храмын святой деч святой верыштыже шоген. (Лекм 25:10-21, Евр 9:4, Почм 11:19)
Ола капка – Акрет годым кугурак ола-влак пырдыж дене авырыме лийыныт. Тыгай ола пырдыжлаште капка-влак лийыныт, йӱдлан але тушман лишемме годым нуным петыреныт. Ола кӧргыштӧ капка воктенысе кумдык еҥ-влаклан погынашышт келшен толшо вер лийын, сандене тыште погынымаш-влак эртаралтыныт, тыгак суд ден ойпидыш-влакым ыштеныт. Израиль калык кокла гыч поктен колтымо еҥ-шамыч – мутлан, проказе черан-влак – ола капка деч тӱжвалне илышаш улыт улмаш. Иисус Христосымат Иерусалим капка деч тӱжвалне ыресеш сакеныт. (Тӱҥ 23:10-18, Нав 2:5, Руфь 4:1-11, 2 Куг 19:8, 4 Куг 7:3, Неем 7:1-3, 13:19, Иер 39:3, Евр 13:12)
Олив ӱй – Тиде ӱйым олив саскам темден луктын ыштеныт. Акрет Израильыште тудым кочкыш семын гына огыл, но лампыште йӱлалташ, сусырым да коваште черым эмлаш кучылтыныт. Поянрак еҥ-влак олив ӱйын сай сортшо-влакым коваштышкышт йыгеныт. Южгунам тыгай ӱйым тамлыпушан наста дене вареныт да, тамлын ӱпшалташ манын, коваште ден ӱпышкышт йыгеныт. Елей манын лӱмдымӧ эн сай ӱйым айдемым кугыжалан, иерейлан але пророклан шогалтыме годым вуйышкыжо йоктареныт. Службылан йӧрышым да арум ышташ манын, святой арвер ӱмбакат елейым йоктареныт. Тидын деч посна олив ӱйым скинийыште, варажым храмыште Юмылан служитлыме годым светильникыште йӱлалтеныт. (Тӱҥ 28:18, Лекм 29:7, 35:28, Зак.уш 24:20, 1 Куг 10:1, 3 Куг 17:12, Пс 132:2, Мф 25:3-4, 8-9)
Олив пушеҥге – Палестиныште кумдан шарлыше эре ужар пушеҥге, лу метр кӱкшытан лийын кертеш. Кужун илыше, ий гыч ийыш саскам пуэн шогышо пушеҥге. Тушто олив саска-влак кушкыт. (Пс 127:3, Рим 11:17) Ончо: Олив ӱй.
Омаш – 1. Вольыклан игече деч аралалташ але лектышым погышо-влаклан кӱчык жаплан илаш ыштыме изи оралте. Тудым укшла дене ыштеныт. Омаш-влакым тыгак израильтян-влакын Омаш пайремыштым эртарыме годым ыштеныт. (Лев 23:42, Неем 8:15, Мк 9:5) 2. Палатке (вынер омаш), тыгай омашлаште кӱтӱшт дене куснен илыше тукым-влак иленыт. Израильтян-влакат Египет гыч Сӧрымӧ мландышке кайымышт годым омашлаште иленыт. Нунын станыштышт тукым ден еш-влакын омашышт палемдыме радам дене верланеныт. Скиният чоҥалтмыж дене вынер омашым ушештарен. (Тӱҥ 4:20, Лекм 18:5-7, 2 Куг 7:2) Ончо: Скиний.
Омаш пайрем – Шурным поген налме куан пайрем, тудым Касарымаш кече деч вара шыжым, тишри тылзын – еврей календарьысе шымше тылзын – 15-21 кечылаштыже эртареныт. Тудым тыгак «Саска погымо пайрем» да «Угинде пайрем» манын лӱмденыт. Израильтян-влак пайрем годым укшла дене омашым ыштеныт да Юмын сӧрымӧ мландыш кайыме годым ир мландыште коштмым шарныме лӱмеш тушто иленыт. (Лекм 23:16, 34:22, Лев 23:33-43, Шотл 29:12-35, Зак.уш 16:13-15, Ин 7:2)
Орва – Кок ораван, имньым кычкыман таратайке, тудым сар годым кредалмаште але еҥ-влак ден арверым шупшыкташ кучылтыныт. Рим империй мучко сай корным ыштыме деч вара тусо кундемлаште орва-влак шарленыт. Эркын коштшо нелырак орва-влак дене тӱрлӧ ӱзгарым шупшыктеныт. Эсогыл почтым наҥгаяшлан посна орва-влак лийыныт. (Тӱҥ 41:43, 46:29, 1 Куг 8:11, 3 Куг 10:26, Ап.паш 8:28)
Осал шӱлыш – Ончо: Ия.
Осанна – ’Утаре’, ’полшо’ манмым ончыктышо мут. У Сугыньышто Иерусалимыш толшо Христосым тиде шомак дене саламлат. (Мф 21:9,15)
наверхПайрем ий – Моисейын законжо дене келшышын, кажне шымше ий мландылан канаш пуыман да тудым ӱдыман огыл, виноград вондер-влакым пӱчкедыман огыл улмаш. А кажне витльымше ийын мландым ӱден-тӱредшаш да тушто шочшо саскам погышаш огытыл улмаш. Тиде ийын пасушто да виноград аҥаште мо шке гыч кушкын, тудым гына кочшаш улыт улмаш. Тиде ийын тыгак шке пӧртшӧ але мландыж деч посна кодшо айдемылан тудым пӧртылтеныт, а кӧн парымже лийын, парымжым кудалтеныт. Пайрем ийын уло пого шке озажлан пӧртылтымӧ лийшаш улмаш. А кӧ йорло улмыжлан кӧра шкенжым кул шотеш вес израиль еҥлан ужален, тудо эрыкым налын. (Лев 25:8-54, Шотл 36:4)
Пале, палдарыше пале – Южгунам Юмо еҥ-влаклан палдарыше палым але ӧрыктарыше пашам ончыкта, тидын дене Тудо айдемым иктаж-молан ӱшандара. Юмо шуко палдарыше палым Иисус Христос гоч ыштен. (Тӱҥ 9:17, Лекм 3:12, Суд 6:17, Мф 12:39-40)
Пальме ола – Иерихон олан вес лӱмжӧ (Зак.уш 34:3).
Пафрос – Египетын кечывалвел ужашыже (Ис 11:11, Иер 44:1,15).
Пача – Ончо: Юмын Пача.
Персий – Кугу да виян империй, тудо Вавилон империй олмеш шогалын да тудын деч кугурак лийын. Персий кугыжаныш Греций деч Египет да Рӱдӧ Азий марте мландым сеҥен налын, Израилят сеҥен налме лийын. Южгунам тудым Мидо-Персий империй манын лӱмдат, вет мидян-влак Персийыште вуйлатен шогышо кокымшо калык лийыныт. Персийын законжо-влак «мидян ден перс-влакын законышт» манын лӱмдалтыныт. (Есф 1:19, Дан 6:8)
Петр – ’Кӱ курык’ манмым ончыктышо лӱм. Петр Иисус Христосын ик эн лишыл Апостолжо лийын. Грекла лӱмжӧ – «Петрос», а Петрым арамей Кифа лӱм денат лӱмденыт, тудат кӱ курыкым ончыкта. (Мф 16:17-18, Ин 1:42)
Печать – Лӱмынак ыштыме шергаш але цилиндр форман предмет, тудым вичкыж кандыра дене шӱйыш сакалтеныт. Тудын дене шыште, шемвулно але иктаж вес тӱрлӧ пушкыдо материал ӱмбаке посна палым шынденыт да серыш ден вес тӱрлӧ кӱлешан кагазыш пижыктеныт. Тиде пале колтышо еҥын кучемвийжылан танык лийын да кӧ улмыжым ончыктен. Тыгай печать дене юридический кагазым пеҥгыдемденыт, тыгак иктаж-могай пӧлемыш нигӧ ынже пуро манын, пурымо верым печать дене петыреныт. Южгунам «печать» шомак Библийыште вончештарыме значений денат кучылталтеш. (Тӱҥ 38:18, 41:42, Лекм 39:6, Есф 3:12, Дан 12:4, Мф 27:66, 2 Тим 2:19, Почм 5:1,5)
Полк – Тыште: У Сугынь жапысе когорта, Рим сарзывийын 600 наре еҥан ужашыже (Мф 27:27, Ап.паш 10:1).
Понтий Пилат – Хр. шоч. д.в. 26-шо гыч 36-шо ий марте Рим империйын Палестинысе вуйлатышыже. Тудо Иисусым пушташ пунчалым луктын. Тиде кундемысе моло тӧра-влак тудын кид йымалныже лийыныт, айдемым пуштмо пунчалым тудо гына пеҥгыдемден кертын. Еврей калыкын вуйлатышыж-влак дене вашкылже пеш сайжак лийын огыл, но тудлан чӱчкыдын, пудыранчык ынже лий манын, нунын йодмышт семын ышташыже логалын. (Мф 27:2,11-26, Ап.паш 13:28)
Почмаш – Юмо шке шонымашыжым еҥ-влаклан тӱрлӧ йӧн дене почеш: кава гыч йоҥгышо йӱк дене, Суксо гоч, пророк гоч, кончымаш гоч, Святой Возымаш гоч. Юмын шонымашыжым почшо чыла нине йӧн-влак «почмаш» манын лӱмдалт кертыт. (Дан 10:1, 1 Кор 14:6, Еф 1:17, Почм 1:1) Ончо: Кончымаш.
Пресвитер – Верысе черкым вуйлатыше айдеме. «Пресбютерос» грек шомак ’кугурак’ манмым ончыкта. (Ап.паш 11:30, 14:23, 1 Тим 5:17) Ончо: Черке.
Престол – Пеш чапле трон, тушто кугыжа але иктаж вес вуйлатыше шинчен, тудо ты еҥын кучемвийже ден вий-куатшым ончыктен. «Юмын престолжо» ойсавыртыш Тудын лишне улмыжо, Тудын вий-куатше да тӱнялан судым ыштышашыже нерген ойла. (3 Куг 10:18-20, Пс 10:4, Ис 6:1, Мф 5:34, 19:28, 23:22, Почм 20:11)
Преторий – Рим империйысе кундем вуйлатышын илыме да пашам ыштыме верже. Шуко оралтан комлекс, тушто сарзе-влакын пӧлемышт да казамат лийыныт. (Мф 27:27, Мк 15:16)
Проказе чер – Лӱдыкшӧ тӱрлӧ коваште черын иктешлыме лӱмжӧ. Тӱжвач ончымаште нуно кызытсе лепра черым шарныктеныт. Проказе черан-влак ару огыллан шотлалтыныт, нуным храмыш пуртен огытыл да еҥ-влак кокла гыч поктен колтеныт. Кӧ тыгай черан еҥ деке тӱкнен гын, тудат ару огыллан шотлалтын. Проказе черан-влак пӱтынек пареммекышт гына угыч шке калыкше дене пырля илен кертыныт. Нуным иерей шуко гана ончен лектын да пареммышт нерген таныклен ойлен. Нине черым эмлен кертын огытыл, но кунам Иисус Христос тыгай черан дене вашлийын, Тудо нунын деке тӱкнен да паремден. (Лев 13:1-46, 14:1-32, Шотл 5:1-4, Мф 8:1-4, Лк 5:12-13)
Пророк – Юмо деч уверым кондышо айдеме. Шке шонымыжым калыклан увертараш да шке шомакшым колышташ туныкташ манын, Тошто Сугынь жапыште Юмо пророк-влакым ойырен налын. Нуно тыгак ончык лийшашым ойленыт. Тошто Сугыньышто латкуд пророкын книгашт уло. У Сугыньышто христиан пророк-влак ушештаралтыт. Нуно Христослан ӱшаныше лийыныт, да нунын гоч Юмын Шӱлыш ойлен. Нунын кокла гыч Агав да «Почмашын» авторжо веле ончыкыжым мо лийшашым каласеныт. Молышт туныктышо гай лийыныт. (1 Куг 3:20, 9:9, 10:5-11, 3 Куг 18:1-46, Иер 1:5, Мф 1:22, 11:9, 23:37, Лк 4:24-27, Ап.паш 13:1, 21:10-11, 1 Кор 12:29, Почм 1:1-3)
Псалом-влак – Еврей калыкын Тошто Сугыньысо Псалтирь книгасе кугу мурпогыжо. Тиде книга Давид кугыжан лӱмжӧ дене кылдалтеш, вет псалом кокла гыч шукыштым тудо шке возен манын шонат. Моло псалом-влак Соломонын, Асафын, Еманын, Ефамын да Корей эрге-влакын лӱмышт дене кылдалтыт. Псалом кокла гыч иктышт Юмым Тудын порылыкшылан чапландарат да тауштат, весыштышт Юмо деч полышым йодыт, а южышт туныктымо сынан улыт. Кумалаш да Юмылан служитлаш пырля погынымеке, Юмылан ӱшаныше-влак тӱрлӧ псаломым муреныт. Иерусалимысе храмыште псалом-влакым семӱзгар йӱк почеш хор мурен. Эн ончычсо черкыштат пырля погынымышт годым псалом-влакым муреныт. (2 Кур.кн 5:12, Книга Псалтирь, Лк 20:44, Ап.паш 13:33, Еф 5:19)
Пурим пайрем – Тиде пайрем чыла моло еврей пайрем деч вара Персий империй лийме жапыште шочын. Тудым адар тылзын 14-15 кечылаштыже – еврей календарь почеш латкокымшо тылзын – эр шошым пайремленыт. Тиде пайремым израильтян-влак Есфирь илыме жапыште Юмын нуным пытарымаш деч утарыме лӱмеш эртараш тӱҥалыныт. Нине кечылаште еҥ-влак куанен кочкын-йӱыныт, ваш-ваш тӱрлӧ кочкыш сийым колтеденыт. (Есф 9:20-32)
Пуч пайрем – Пуч пайремым тишри тылзын (вес семын ефаним тылзын) икымше кечынже пайремленыт, еврей календарь почеш тиде шымше тылзе лиеш, тунам шыже тӱҥалтыш лийын. Тиде кечын израильтян-влак чыла пашашт деч каненыт. Святой погынымашым поген, нуно пучым пуалтеныт да палемдыме надырым конденыт. (Лев 23:23-25, Шотл 29:1-6)
Пӱрдыш – Сӧралын ыштыме чарша, скинийыште (варажым Иерусалимысе храмыште) тудо святой деч святой пӧлемым святой вер деч ойырен шоген. Пӱрдыш шеҥгеке кугу иерей гына да ик ийлан ик гана веле – касарымаш кечын – пурен кертын. Иисус Христосын ыресыште колымыж годым пӱрдыш кӱшычын ӱлыкӧ кокыте кушкедлен. Тидыже теве мом ончыкта: Христос шке колымыж да ылыжмыж дене айдемылан Юмын илыме верышкыже, кавасе святой верыш, омсам почын. (Лекм 26:31-33, Лев 16:2, 2 Кур.кн 3:14, Мф 27:51, Евр 10:19-20)
Пӱтӧ – Палемдыме жапыште религий амал дене иктаж-мом кочде але тӱрыс кочде да йӱде илымаш. Иудей калык ий еда лийше южо религий пайрем жапыште пӱтым кучен. Тыге Юмо ончылно ӱҥгышеммашым ончыктеныт. Еҥ-влак тыгак шке амалыштлан лийын пӱтым кученыт, мутлан, ойгылан кӧра але иктаж-мом чот кӱлешаным ышташ тӱҥалме деч ончыч. Иисус Христосат пӱтым кучен. (Суд 20:26, 1 Куг 7:6, Есф 4:16, Ис 58 глава, Иоиль 1:14, Иона 3:5, Мф 4:2, 6:16, Лк 18:12, Ап.паш 13:2-3, 14:23)
Пӱчдымӧ, пӱчдыман, пӱчмӧ йӱлам эртыдыме – Библийыште тиде терминым еврей огыл калык-влак шотышто, мутлан, филистим-влак шотышто, кучылтыт. Нунын рвезе ден пӧръеҥ-влакын тарман мучашысе коваштыштым пӱчмӧ йӱлашт лийын огыл. Тиде шомак вончештарыме значений денат кучылталтеш, мутлан «пӱчдымӧ шӱм, пӱчдымӧ пылыш» да молат, тыгай годым Юмым колыштдымо еҥ-влак нерген ойлалтеш. (Тӱҥ 17:14, Суд 14:3, Иер 9:26, Иез 44:7, Рим 3:30, Гал 2:7)
Пӱчмӧ йӱла – Рвезын але пӧръеҥын тарман мучашысе коваштыжым пӱчкын налмаш (циркумцизий). Юмын Авраамлан пуымо кӱштымашыж дене келшышын, кандаш кечаш еврей эрге йоча дене пӱчмӧ йӱлам эртареныт. Иисусын мландымбалне илыме саманыште йочалан лач тиде кечын лӱмым пуэныт. Пӱчмаш – тиде Юмын Авраам деч лекше тукым дене ыштыме ойпидышын палыже, тудо тыгак айдемын Израиль калык еҥ улмыжым ончыкта. Пӱчман еҥ еврей-влакын акрет годсо законыштым шуктышаш улмаш. Еврей-влакым чӱчкыдын «пӱчман» маныныт, а ик чын Юмым – Господьым – палыдыме, шояк юмо-влаклан кумалше моло калыкым «пӱчдымӧ» манын лӱмденыт. А Христос гоч пуымо у ойпидышын палыже – тынеш пуртымаш. (Тӱҥ 17:9-27, Лев 12:3, Лк 1:59, Ин 7:22, Гал 5:2-3, Кол 2:11)
Пылпомыш Кугыжаныш – Ончо: Юмын Кугыжаныш.
Пытартыш кече, пытартыш жап – Тиде ойсавыртыш тӱнян историйыштыже шушаш пытартыш татым ончыкта, тунам Юмын куатше уло сандалыклан почылтеш. Христосын надырже «пытартыш саман» маналт кертше саманлан тӱҥалтышым пыштен. Ты саман Христосын кокымшо гана чапланен толмыжо марте шуйна. Пытартыш кечын колышо-влак ылыж кынелыт, чыла еҥ-влак Юмо ончыко судыш шогалыт да шке илышышт верч мутым кучат манын, шуко иудей ӱшанен. Садланак тиде кечым «суд кече» манынат лӱмдат – тунам Юмо уло тӱнялан судым ышта. У Сугынь поснак палемда: тиде судышто ик айдемат шке ыштыме чын пашаж-влак дене чыныш лектын ок керт, а чыныш лекмаш Иисус Христосын Шкенжым айдеме верч надырлан пуымыж да тудым сулен налмыж дене веле лиеш. (Ис 2:2-4, Иез 38:16, Дан 12:2-3, Ин 6:39-40)
наверхРаав – 1. Иерихон олаште шекланен коштшо еврей-влакым порын вашлийше ӱдырамаш. Олам сеҥен налмеке, еврей-влак Раавым арален коденыт. (Нав 2:1-21, 6:22-24, Иак 2:25, Евр 11:31) 2. Мифысе теҥыз янлык, тудо осал вийым да пытымашым ончыкта (Пс 88:11, Ис 51:9).
Рабсак – Ассирий кугыжанышысе тӧра-влак кокла гыч иктыжын титулжо, тыге лӱмдымым ассирий йылме гыч налме (4 Куг 8:17, Ис 36:2).
Равви, раввуни – Иудей вералан туныктышым еврей йылме дене пагален лӱмдымаш (Мф 23:7, Мк 10:51, Ин 20:16).
Рай сад – Икымше еҥ-влаклан Юмын шындыме чапле сад. Мутым колыштдымыштлан нуным тушеч поктен колтымо, да нуно колымаш кид йымак логалыныт. А илымышт годым нунылан неле пашам ыштен илаш да тӱрлӧ чер дене орланаш пернен. У Сугыньышто рай – чын ыштышым колымаш деч вара вучышо вер. (Тӱҥ 2:8-10, 3-шо глава, Ис 51:3, Иез 36:35, Лк 23:43, 2 Кор 12:4, Почм 2:7)
Ракывотшер – Теҥыз ден эҥерлаште илыше ракывот гыч налме шергакан шер. Шуэн вашлиялтше кугурак ракывотшер-влакым пеш кӱкшын аклат. Ракывотшер-влак дене акрет годсекак торгаят да сӧрастарыш семын кучылтыт. (Мф 7:6, 13:45-46, 1 Тим 2:9-10, Почм 17:4, 18:16)
Рахиль – Арамей Лаванын – Вафуил эргын, Авраамын Нахор шольыжын уныкажын – изирак ӱдыржӧ. Лаван Ревеккан изаже лийын, Харран олаште илен. Лия акаж дене пырля Рахиль Исаакын Иаков эргыжлан марлан лектын да тудын йӧратыме ватыже лийын. Рахильым марлан налаш манын, Иаков Лаванлан 14 ий пашам ыштен. Лия йочам вашке ышташ тӱҥалын, а Рахиль шуко ий йочам ыштыде илен. Вара Иосиф лӱман эргым ыштен, а Вениаминым ыштымыж годым колен. Рахиль лӱм вончештарыме значений дене еврей калыкысе чыла авам ончыкта. (Тӱҥ 27:43, 29:16-31, 30:1-24, 35:16-20, Иер 31:15, Мф 2:18) Ончо: Иаков 1.
Ревекка – Вафуилын ӱдыржӧ, Лаванын шӱжарже. Тудо Исааклан марлан каен, Исав ден Иаков эрге-влакым ыштен. Иаков эргыжым Ревекка утларак йӧратен. Кеч Исав кугэрге лийын да суапландарымашым налшаш улмаш, Ревекка Исаак деч суапландарымашым налаш Иаковлан полшен. (Тӱҥ 24-ше глава, 25:19-26, Рим 9:10)
Рефаим калык – Израиль калыкын сеҥен налаш толмыж деч ончыч Ханаан мландыште илыше калык-влак кокла гыч иктыже. Енак-влак семынак нуно пеш кугу капан улмышт дене чапланеныт. «Рефаим» шомак дене Тошто Сугыньысо еврей текстыште вес тӱняште улшо колышо-влакын чоныштымат лӱмдат. (Тӱҥ 15:18-20, Зак.уш 2:11,20, Иов 26:5)
Рим гражданстве – Рим империйын еҥже лиймаш айдемылан посна правам пуэн. Павел Римын гражданже лийын да тидлан кӧра Рим законын аралымыж дене пайдаланен кертын. (Ап.паш 22:25-29, 28:14-16)
Рим империй – У Сугыньым возымо годым Рим империй Мландыкокла теҥыз йырысе кугу кумдыкым шке кид йымалныже кучен, Палестинат тудын кид йымалныже лийын. Империйым кесарь, вес семынже император, вуйлатен. Шке кидышт йымак налме эллашке римлян-влак сарзывийыштым вераҥденыт да кеч-могай ваштареш шогалмылан пеҥгыдын наказатленыт. Тыгодымак ик империйыш пурымаш Римын тӱрлӧ кундемлаштыже озанлыкым вияҥдаш да тӱвырам пойдараш полшен. (Лк 23:38, Ин 11:48)
Ру – Руашым шукташ полшышо шопо ру, тудым вес ганат руашым шындашлан коденыт. Кугече пайрем деч ончыч иудей-влак тошто рум пӱтынек пытарышаш улыт улмаш, тиде пайремлан нуно киндым ру деч посна пыштеныт. Вончештарыме значений дене «ру» шомак айдемын да мер тӱшка калыкын илышыштым вашталтыше туныктымаш семын ончыкталт кертеш. (Лекм 12:18-19, Мф 13:33, 16:6-12, 1 Кор 5:6-8)
наверхСаваоф – Юмын чапшым да вийжым ончыктышо лӱм. «Господь Саваоф» манмым ’кавасе шӱдыр-влакын Озашт’, ’шотлен пытарыдыме Суксо-шамычын Озашт’ але ’кавасе вий-влакын Озашт’ манме семын умылаш кӱлеш. Тудо Суксо-влак дечат, шӱдыр-влак дечат кӱшнӧ улеш да сандалыкым вуйлатен шога. (1 Куг 1:3, Ис 6:3, Иак 5:4) Ончо: Юмын лӱмжӧ-влак.
Савл – Апостол Павелын еврей лӱмжӧ. Тудым «Апостол-влакын пашашт» книгаште 13 гл. 9-ше стих марте Савл маныт. (Икымше гана Ап.паш 7:58.)
Саддукей-влак – Еврей калыкын У Сугыньышто вашлиялтше религий партийышт гыч иктыже, тушко Синедрионын еҥже-влак кокла гыч шукышт, тыгак архиерей-влак да нунын лишыл еҥышт пуреныт. Нуно фарисей партий дене шуко йодыш шотышто келшен огытыл. Саддукей-влак Суксо улмылан але колымаш гыч ылыжмылан ӱшанен огытыл. Моисейын вич книгаже деч молым, кугезе-влакын йӱлаштымат, моло Возымашымат кӱлдымыш луктыныт. (Мф 22:23-32, Ап.паш 23:6-9)
Салим – Лийын кертеш, Иерусалим олам тыге вес семын лӱмденыт. «Тӱҥалтыш» книга дене келшышын, тушто акрет годым Мелхиседек кугыжаланен. А «Иоаннын возымо Святой Евангелийыште» Иоаннын тынеш пуртымо вершӧр воктене улшо верым тыге лӱмденыт. (Тӱҥ 14:18, Пс 75:3, Ин 3:23, Евр 7:1)
Самарий – Иудей деч йӱдвелне да Галилей деч кечывалвелне верланыше Палестинысе кундем. Соломон кугыжан колымыж деч вара пӱтынь Йӱдвел кугыжанышымат Самарий манын лӱмденыт, а Амврий кугыжан вуйлатыме жапше гыч тӱҥалын (тудо Хр. шоч. д.о. 885-874 ийлаште вуйлатен) тыге Йӱдвел кугыжанышын рӱдолажым лӱмдаш тӱҥалыныт. 722 ийыште Хр. шоч. д.о. тиде кугыжаныш пытен да Самарий Ассирий империйыш пурен. Ассирий тушко вес элла гыч еҥ-влакым илаш колтен. Нине еҥ да тушто эше кодшо еврей-влак деч шочшо тукымым самарий калык манаш тӱҥалыныт. Рим кид йымалне лийме годым Самарий, Иудей ден Галилей пырля Палестина лӱман провинцийым ыштеныт. Кунам израиль вуйлатыше-влак Стефаным Христослан ӱшанымыжлан кӧра пуштыныт, ӱшаныше-влак кокла гыч шукышт Самарийыш каеныт да тушто Поро Уверым каласкаленыт. Садланак эн ончычсо христиан черке-влак кокла гыч южыжо лач Самарийыште шочын. (3 Куг 13:32, 18:2, Лк 10:33, 17:11, Ап.паш 9:31)
Самарий-влак – Палестинын покшел ужашыштыже илыше еҥ-влак (картым ончо). Моло калык дене лугалтше, еврей-влак деч лекше калык. Самарий-влак Моисейын законжым шотленыт, но шуко йодышым шке семынышт умыленыт – мутлан, Юмылан Иерусалимыште огыл, а Гаризим курыкышто кумалыныт. Иудей ден самарий-влак икте-весыштым ужмышудымын онченыт да ваш-ваш кылым ынешт кучо улмаш. Христос нерген Поро Уверлан эн ондак ӱшаныше-влак коклаште самарий-влакат лийыныт, вет ты Уверым Иудейыште илыше-влак деч вара нуно колыныт. (3 Куг 16:23-24, 4 Куг 17:24, Мф 10:5, Ин 4:4-42, Ап.паш 8:5-25)
Самсон – Дан тукымысо еврей, Цораште илыше Манойын эргыже. Самсон судья-влакын вуйлатыме саман мучаште илен, шочмекак назорей лийын да Израиль верч тушман ваштареш кредалын. У Сугыньышто тудо пророк семын шарналтеш. (Суд 14 – 16, Евр 11:32)
Самуил – Ефрем тукым гыч Елканан эргыже. Анна аваже тудым Юмылан святитлен да Силомысо святой верыш Илий лӱман архиерейлан пуэн. Самуил лӱмлӧ пророк лийын, тудо Израильым вуйлатен да вуйлатыше судья-влак кокла гыч пытартыш лийын. Тудо ондак Саулым, вара Давидым кугыжалан шӱрен палемден. (1 Куг 1 – 3, 7:2 – 13:15, 15:1 – 16:13, 25:1, Ап.паш 3:24, Евр 11:32)
Саҥга вер – Грекла «вуйгоҥгыра вер», тушан Иисус Христосым пудален сакеныт (Мф 27:33).
Сарра – Авраамын ватыже, Исаакын аваже. Тудо Авраамын Фарра ачажын вес ватыж деч шочшо шӱжарже улмаш. Эн ондак лӱмжӧ Сара лийын, но вара Юмо тудым суапландарен да у лӱмым пуэн. Авраам дене пырля кайымыж годым нунылан тӱрлӧ йӧсылыкым чыташ логалын, но Сарра Юмылан ӱшанле кодын да Тудын сӧрымыжын шукталтмыжым вучен. Пеш кугу ийготан лиймекше веле Сарра эргым ыштен. У Сугыньышто тудым ӱшанжылан да мут колыштмыжлан пример семын ончыктымо. (Тӱҥ 11:29-30, 17:15-16, 18:1-15, 20:12, 21:1-7, 1 Пет 3:6, Рим 4:19, 9:9, Евр 11:11) Ончо: Авраам.
Сатана – ’Титаклыше, тушман.’ Тошто Сугыньышто «сатан» еврей мут кучылталтеш, а У Сугыньышто ты шомаклан «диаболос» грек мут келшен толеш. Сатана – Юмын эн тӱҥ тушманже. Юмын ончылно айдемым сатана осал шӱлыш-влак дене пырля титакла да алгаштара, айдеме Юмын шонымо ваштареш ыштыже манын тырша, Юмо деч кораҥдаш тӧча. Сатана айдемым утарыме да Поро Уверым шарыме ваштареш шога. Но Иисус Христос шке колымыж да ылыжмыж дене сатанам сеҥен. (1 Кур.кн 21:1, Иов 1:6-12, 2:1-7, Зах 3:2, Мф 4:10, Мк 4:15, Почм 2:9-10, 20:2)
Сате – Йоҥгыт виса, 7 литр наре – тышке мыняр пурен, раш каласаш неле (3 Куг 18:32).
Сатрап – Персий кугыжанышысе тӧра, кызыт тудым губернатор дене таҥастараш лиеш (Езд 8:36, Есф 3:12, Дан 3:2).
Святой – Юмо святой улеш: моткоч чот ару, чын да куатан, лӱдмашым да пагалымашым лукшо, нимогай ситыдымаш деч посна. Тыгак ӱзгар, айдеме але вер святой лийын кертыт, тунам нуно язык деч тораште шогышо, Юмылан ойырымо, Юмын лийшаш улыт. Тошто Сугыньышто тиде шомак мом Юмылан гына ыштыме, нунын шотышто кучылталтеш: тиде – скиний, храм, служитлыме годым кучылтмо ате-ӱзгар. Айдемат, арверат ала-мо святой деке тӱкнымӧ дене святитлалтыт. Иисус Христос святой, да Библий еҥ-влакым святойла, яндарын да чын илаш ӱжеш. (Лекм 12:16, 23:22, Лев 6:18, 11:44-45, Ис 6:3, Мк 1:24, Почм 4:8)
Святой-влак, Юмылан ӱшанле еҥ-влак – Юмын калыкше. Библийыште «святой-влак» шомак эре гаяк илыше еҥ-влакым ончыкта, а южгунам – Суксо-влакым. Черке погынымашке коштшо ӱшаныше чыла еҥым У Сугыньышто тыге лӱмдат. (2 Кур.кн 6:41, Ап.паш 9:13,32, Рим 1:7)
Святой вер – Скинийыште да варажым храмыште улшо пӧлем, тушто святой надыр кинде, тӱтыраш ыштыме шӧртньӧ жертвенник да шӧртньӧ светильник лийыныт. Святой дечат святой вер деч тудым кумда пӱрдыш ойырен шоген. Закон дене келшышын, иерей ик гана эрдене да ик гана кастене святой верыш пурен да шӧртньӧ жертвенник ӱмбалне ладыным тӱтырен. Иерей деч молылан тушко пураш ок лий улмаш. Южгунам уло скинийым але храмым святой вер маныт. Святой вер Юмын улмо вержылан шотлалтын. А мландымбалысе святой вер Юмын илыме кавасе чын святой верын сынже веле лийын манын ӱшаненыт. «Еврей-влаклан колтымо серышыште» возымо: Иисус Христосын Шкенжым надырлан пуымыжлан кӧра ӱшаныше-влак кавасе святой верыш пурен кертыт. (Лекм 26:33, Лев 4:6, Иез 42:13, Евр 9:1-10,24-25, 10:19-20) Ончо: Храм.
Святой дечат святой вер – Скинийысе (варажым храмысе) эн святой ужаш, тушто ойпидыш шондык лийын. Святой дечат святой верым да святой верым икте-весышт деч кугу пӱрдыш ойырен шоген. Соломонын чоҥымо храмысе святой дечат святой верыште тыгак кок херувим статуй шоген. Закон почеш тушко архиерей веле ик ийлан ик гана Касарымаш кечын, калыкын сулыкшым касарыме йӱлам шуктымыж годым, пурен кертын. (Лекм 26:33, 3 Куг 6:16, Евр 9:3-5,7)
Святой курык – Иерусалимысе курык, тушто храмым чоҥеныт да Юмылан кумалыныт. Тиде курык ден Сион иктак улыт манаш лиеш. (Пс 3:5, 98:9, Ис 56:7, Иоиль 3:17)
Серафим-влак – Еврей «серафим» мут ’йолкыналтше, йӱлышӧ’ манмым ончыкта. Кунам Господь Исаийым пророк лияш ӱжын, тудо кончымашыште Господьын престолжо ончылно шогышо кавасе илыше-влакым ужын, нуным серафим манын лӱмдымӧ. Нунын куд шулдырышт, чурийышт, кид-йолышт лийын. (Ис 6:1-7)
Сикль – Окса семын кучылтмо ший ден шӧртньын нелытыштым висыме виса. Ик сикль – лу-латкуд грамм наре. Святой сикль – иерей-влакын кучылтмо висашт. (Тӱҥ 23:15-16, Шотл 7:49, 1 Куг 9:8, Иер 32:9)
Синагог – Иудей-влакын Возымашым лудмо да Юмылан кумалме верышт. Тиде тыгак Юмын законжым тунемме школ да судитлыме вер улмаш. Икымше синагог-влакым Вавилонысо плен годым чоҥеныт. Тушто погынымо годым тыглай айдемат Святой Возымаш гыч иктаж верым лудын да лудмыжым умылтарен але туныктен кертын. Синагоглаште надырым пуэн огытыл, тидым Иерусалимысе храмыште веле ышташ лийын. Синагог-влак Палестиныште веле огыл, а иудей-влак шукын илыме вес эллаштат лийыныт (да кызытат улыт). (Мф 4:23, Мк 1:21, Лк 4:16-21, Ап.паш 13:14, 14:1, 17:10)
Синай курык – Синай пелотрошто (кызыт тудо Египетыш пура) верланыше курык. Южгунам тудым Хорив маныныт. Тушто Господь Израиль калык дене ойпидышым ыштен да Моисей гоч тудлан законым пуэн. Моисей Синай курыкыш лу кӱштымашым возыман кок кӱоҥам налаш кӱзен (нуным «ойпидыш кӱоҥа-влак» манынат лӱмдат). Ты курыкыштак Господь Илия пророклан изи мардеж лыжгыктымаште кончен. (Лекм 19:1-25, 3 Куг 19:8-18, Ап.паш 7:38, Гал 4:24-25)
Синедрион – Иудей-влакын Рим империй годсо кӱшыл погынышт, тудо религий да суд дене кылдалтше пашам ончен да римлян-влак ончылно иудей калыкын интересшым арален. Синедрионыш 70 еҥ пурен (архиерей, калык кугурак, закон туныктышо, фарисей да саддукей-влак). Тудо Иерусалимыште погынен, погынымашым архиерей вуйлатен. Синедрионын эн кӱлешан пунчалже-влакым римлян-влак пеҥгыдемдышаш улыт улмаш. Верысе тӱрлӧ пашам ончаш кажне олаште тыгак 23 еҥан изирак синедрион лийын. (Мф 26:57-66, Ин 18:31, Ап.паш 23:6)
Сион – Иерусалим олан верланыме верыштыже шогышо курык-влак кокла гыч иктыже. Тиде шомак дене шуэн огыл уло Иерусалимым ончыктат, а вончештарыме значений дене тудо кавасе Иерусалимымат ончыктен кертеш (тушто чын ыштыше-влак Юмо дене пырля курымеш илаш тӱҥалыт). Господь Сион курыкышто ила манын шоненыт. Храмым чоҥымо курыкымат южгунам Сион курык маныт. (Пс 9:15, 101:17, Мф 21:5, Евр 12:22, Почм 14:1.)
Скиний – Египетысе куллык гыч лекме деч вара Синай ир мландыште коштмышт годым еврей-влакын пеленышт нумал коштмо святой кугу омашышт. Тудын йыр пӱрдыш дене кудывечым печеныт. Кудывечыште скиний деч посна жертвенник да той дене ыштыме «теҥыз» манын лӱмдымӧ чан шогеныт. Скинийым тыгак «Юмо дене вашлийме омаш» але «ойпидыш скиний» манын лӱмденыт. Скиний кӧргыштӧ кок пӧлем лийын: святой вер да святой дечат святой вер. Святой верыште ӱстел шоген, ӱстембалне надыр кинде да надырым кондаш кучылтмо ате-ӱзгар лийыныт, тушто тыгак тӱтырымӧ жертвенник да светильник шогеныт. Святой дечат святой верыште ойпидыш шондык верланен. Израильын станыштыже скиний Господын илыме омашыже лийын. Скиний ончылно калык Юмылан вуйым савен да, Иерусалимысе храмым чоҥымешке, кече еда надырым конден. Скиний кудывечыш тыглай израильтян-влакат толыныт, а кӧргыш иерей-влак веле пурен кертыныт. Святой дечат святой верыш ик ийлан ик гана архиерей веле пурен. Соломонын илыме жапыште скинийым нумал коштын огытыл, тудо Иерусалимыште шоген, вара тудым кӱ да пу дене ыштыме храм вашталтен. У Сугыньышто скиний мутым чӱчкыдын вончештарыме значений дене кучылтмо. (Лекм 26:1-37, 27:21, Шотл 1:50, Ап.паш 7:44, Евр 8:2-5)
Смирна – Аравийыште, Эфиопийыште да Сомалиште кушшо изи пушеҥгын кишыже. Тудын дене тамлын ӱпшышӧ ӱйым ямдыленыт, мутлан, корштымым чарыше эмлан да колышо капым шӱраш кучылтыныт. Изи Азийын касвел кундемысе ик оламат «Смирна» манын лӱмденыт, тиде – кугу портан ола, торгайыме рӱдер. (Мф 2:11, Мк 15:23, Ин 19:39, Почм 2:8) Ончо: Миро.
Смоква пушеҥге – Палестиныште кушшо ладыра укшан саскан пушеҥге. Саскаже пеш тамле да ашле,*а садланак тиде пушеҥге тынысле, улан илышым ончыктышо символ семынат кучылталтеш. Кызытсе йылмыште саскажым инжир маныт. (Шотл 13:24, 3 Куг 4:25, Ис 38:21, Мф 21:19-21)
Содом – Шинчалан теҥыз серысе ола. Содом ден Гоморра ола-влакым пытарыме нерген Тошто Сугыньышто ойлалтеш. Языкыштлан кӧра Юмо нуным кава гыч йогышо кӱ да тул дене пытарен. (Тӱҥ 19:24-25, Мк 6:11, 2 Петр 2:6)
Соломон – Давид кугыжан эргыже, Израиль калыкын кумшо кугыжаже. Тудын кугыжалан шогалмыж деч ончыч Давидын сарже-влак чарненыт, да Израиль кугыжанышын историйыштыже вийвал пагыт тӱҥалын. Соломон X курымышто Хр. шоч. д.о. кугыжаланен да Иерусалимыште икымше храмым чоҥен. Тудо пеш поян лийын, да Юмо тудлан кугу уш-акылым пуэн, эсогыл кечывалвел ӱдырамаш кугыжа Соломонын ушан шомакшым колышташ толын. Но тыгодымак Соломон шукырак йозакым погаш тӱҥалын, сарзывийым кугемден да пеш шуко вате ден кулватым марлан налын. Шоҥгеммеке Соломон, ватыж-влакын колыштын, йот юмо-влакланат вуйым саваш тӱҥалын. Тудын колымыж деч вара Израиль кугыжаныш кокыте шелалтын, тыге Господь тудлан мутым кучыктен. Библийысе южо книга Соломонын лӱмжӧ дене кылдалтеш: «Соломонын туныктен каласыме ойжо-влак», «Экклесиастын, мунло туныктышын, книгаже», «Чыла мурылан муро». Соломон лӱм еврей йылмысе «шалом» мут деч лектын, тудыжо ’тыныс’ манмым ончыкта. (2 Куг 12:24, 3 Куг 1 – 11, 1 Кур.кн 22:7-10, Мф 6:29, 12:42)
Соломонын леведышан кудывечыже – Леведышан да колоннан оралте, тудо Иерусалимысе храмын эрвел могырыштыжо шоген. Тудым Кугу Ирод чоҥен, тушко шуко еҥ погынен кертын. (Ин 10:23, Ап.паш 5:12)
Стадий – Грек виса кутыш, 185 метр наре (Лк 24:13).
Стан – Ир мландыште коштмо годым израиль калыкын латкок тукымжын омашышт гыч шогышо кугу лагерь. Сарзе-влакын лагерьыштымат тыге лӱмденыт. (Лекм 13:20, Лев 10:4, Шотл 1:53, Суд 7:13-14, 1 Куг 17:1)
Суапландараш, сугыньлаш, порым тыланаш, благословитлаш – Библийыште тидым иктаж-кӧн ӱмбаке суапым ӱжмаш семын умылыман. Руш йылмысе «благословить» шомак – тиде грек «эулогео» ’порым ойлаш’ шомакым кальке семын рушла кусарымаш. Кунам Юмо айдемым суапландара, Тудо иктаж-мом сайым, мутлан, воранымашым, тыныслыкым, шуко шочшым але илышым пӧлекла. Юмо кӧм шона, тудым суапландара. Айдеме вес айдемым суапландара але сугыньла гын, тудо кумалмаштыже ты еҥлан суапым Юмо деч сӧрвален йодеш. Кунам тӱҥ кугезе-влак Авраам, Исаак да Иаков шке йочаштым суапландареныт але сугыньленыт, нунын ойлымышт пиалан ончыкылыкым сӧрышӧ пророк шомакла шоктеныт. А кунам айдеме Юмым «суапландара», тудо Юмым чапландара, мокта да Тудлан таум ышта. Суапландарымаш – «каргымаш» шомакын антонимже. Кавашке налалтмыж деч ончыч Иисус йоча-влакым да тунемшыж-влакым суапландарен, благословитлен. Тунемшыж-влак Юмын суапландарымашым еҥ-влаклан, эсогыл тушман ден поктылшо-влакланат, кондышаш улыт. (Тӱҥ 1:22,28, 12:3, 28:1, Зак.уш 28:1-14, Мф 5:44, Мк 10:16, Лк 6:28, 24:50, Рим 15:29)
Судья – Пунчалым лукшо да судитлыше. Тудыжо айдеме (шке калыкшын вуйлатышыже) але Юмо лийын кертеш. «Судья-влакын книгаштышт» тиде шомак Юмын ойырен налме уста вуйлатышым але оным ончыкта. Кунам Израильыште эше кугыжа лийын огыл, судья-влак сарыштат калыкым вуйлатеныт. Нуно тыгак калыклан Юмын мом шонымыжым да йодмыжым увертареныт да ӱчашымашым лукшо тӱрлӧ йодыш шотышто пунчалым луктыныт. Акрет годсо Израильын историйыштыже судья-влакын вуйлатен шогымо саманышт Нав эрге Иисусын колымыж деч вара тӱҥалын да икымше кугыжам, Саулым, ойырен налме марте шуйнен. (Тӱҥ 18:25, Суд 2:16,18, 1 Куг 8:1-10, 2 Куг 7:10-11)
Суксо – Юмын уверкондышыжо да служитлышыже, Юмын ыштыме шӱлыш. Южо Суксым Библий лӱм дене ончыкта (Михаил, Гавриил). Суксо южгунам айдеме тӱсан кончен кертеш. Библий языкыш пурышо суксо-влак нергенат ушештара, нунышт Юмылан огыл, а сатаналан тарзыланат. (Тӱҥ 16:7-11, 19:1-29, 22:11-12, Пс 148:2, Лк 1:26, Мк 16:5, Кол 1:16, 2 Петр 2:4)
Сулен (тӱлен) налмаш – Эҥгекым кондымылан тӱлымаш але илышым утарымаш, тыгак окса чӱдылык годым погым сулен налмаш. Юмо еврей-влакым Египет гыч луктын, сандене айдемынат, вольыкынат кугэргышт да икымше узаш шочшышт Господьын лийыныт. Но Юмын порылыкшылан кӧра еврей-влак икымше шочшыштым, акым пуэн, сулен налын кертыныт. Йорлештше израиль еҥ шке погыжым ужален але шкенжым кул шотеш ужален гын, тукымым аралыше родыжо, погыжо шке тукымжыланак кодшо манын, тудын погыжым тӱлен налын кертын, тыгак куллык гыч родыжым шкенжымак тӱлен налын кертын. Кулым эрыкыш колтымылан да еҥым пуштмыланат акым пуэныт. У Сугыньышто Христосын Шкенжым надыр шотеш кондымыжо еҥ-влакым законысо каргымаш деч эрыкыш лукшо сулен налме ак семын ончалтеш. Сулен (тӱлен) налмаш иктаж-мом але иктаж-кӧм мӧҥгеш налашлан акым пуымашым ончыкта. У Сугыньышто айдемым Христос сулен налын, сандене тудо айдемын кулжо лийшаш огыл. (Лекм 13:12-16, 21:30, 34:19-20, Лев 25:51-52, Руфь 4:7, Пс 48:8-9, Мф 20:28, 1 Пет 1:18-19, 1 Кор 7:23)
Сулык – Ончо: Язык.
*а Ашле – сытный, питательный.
Таве, вӱд погымо вынем, вӱд аралыме вер – Мланде йымач лекше вӱдым але йӱр вӱдым погымо вер. Тидлан мландыште кугу вынемым кӱнченыт, пырдыжлажым кӱ дене пеҥгыдемденыт, чыла шелшым ненченыт. Вӱд погымо верым кугу кӱыштат руэн луктын кертыныт. Тудын аҥжым аҥысырым ыштеныт да комдыш дене петыреныт. Вӱд погымо вер келге лийын огыл гын, тушеч вӱдым кувшин дене коштал налыныт, а келге верла гыч ведра дене луктыныт. Вӱдышкӧ лавыра але иктаж янлык ынде логал манын, тудым южгунам кӱ плита дене петыреныт, туштыжо вӱдым коштал налашлан изи аҥ лийын, тудымат кӱ дене петыреныт. Йӱр вӱдым погымо верыште улшо вӱд шукыж годым ударак лийын. (Лекм 21:33, Лев 11:36, Зак.уш 6:11, Иер 2:13, Лк 14:5, Ин 4:11)
Талант – Нелыт виса, 30-40 кг наре. Талант шомак чӱчкыдын ший дене кылдалтын, ик талант шийын акше 6000 драхме дене икгайрак лийын. (Лекм 25:39, 38:24, Езд 8:26, Мф 18:24, Почм 16:21)
Тамык – Грек йылмысе «геенна» шомакым марла «тамык» мут манын кусарыме. «Геенна» шомак еврей йылмысе «ге-хинном» шомак деч лектын, тудыжо ’Енном лапвер’ манмым ончыкта. Тиде лапверым «Енном эрге-влакын лапверышт» манынат лӱмдат. Тиде вер Иерусалимын кечывалвел-эрвел могырыштыжо верланен. Акрет жап годым тушто Ваал ден Молох лӱман юмо-влаклан кумалтышым эртареныт. Надыр шотеш чӱчкыдын еҥ-влакымат конденыт. Иуда кугыжа Иосий тыгай надырым кондаш чарен, но шояк юмылан тыге кумалмаш угыч вийым налын. Тушман Иерусалимыште илыше-влакым тиде лапверыште пытара да нуно тушто тойыде кияш тӱҥалыт манын, Иеремий пророк ойлен. Лийын кертеш, сулыкан-шамычым чын ыштыше-влакын шинча ончылнышт наказатлыме вер нерген ойлымыж годым Исаий пророкат тиде лапвер нергенак ойла. Тудым тул да сулыкан еҥ-влакын капыштым кочшо шукш-влак темат. Сандене «тамык» шомакым «сулыкан-влакым наказатлыме нигунам йӧрыдымӧ тул йӱлыман вер» семын умылаш тӱҥалыныт. У Сугыньышто ты шомак тиде значений дене кучылталтеш. Кунам чыла еҥ-влак ылыж кынелыт да суд кече лиеш, сулыкан еҥ-влак тамыкыш кудалтыме лийыт. Марла кусарымаште верын-верын грек йылмысе ”хадес” шомакымат ”тамык” манын кусарыме. Но ”хадес” шомак такшым тулан, орлыкан верым огыл, а колышо-влакын улмо верыштым – вес тӱням, шӱгарым, пычкемыш келге поргемым – ончыкта. (Нав 15:8, 4 Куг 23:10, 2 Кур.кн 28:3, Ис 66:24, Иер 19:6-9, Мф 5:22, 10:28, Мк 9:43, Лк 12:5, Иак 3:6)
«Теҥыз» манме той чан – Той дене ыштыме кугу чан, тудо храмын кудывечыштыже шоген да вӱд дене темыме лийын. Иерей-влак тушто кид ден йолыштым мушкыныт. (3 Куг 7:23-26, 2 Кур.кн 4:2-5,10)
Тетрарх – Иктаж-могай кундемын нылымше ужашыжым вуйлатыше. Рим кугыжанышыште вес вуйлатышын кид йымалныже улшо чыла изирак тӧра-влакым тыге манын кертыныт. Кугыжа деч изирак вуйлатыше. У Сугынь жапыште Рим империйын провинцийже лийше Иудей мланде икмыняр ужашлан шелме лийын, кажныжын шке вуйлатышыже улмаш. Евангелийыште Антипа Ирод, Филипп да Лисаний лӱман тетрарх-влак вашлиялтыт. (Мф 14:1, Лк 3:1, Ап.паш 3:1)
Тивериада теҥыз – Ончо: Галилей ер.
Тиверий – Хр. шоч. д.в. 14-37 ийлаште кугыжаланыше Рим император (Лк 3:1).
Тиршафа – Персийысе титул, кундем вуйлатыше-влакым тыге лӱмденыт (Езд 2:63, Неем 7:65).
Той дене ыштыме кишке – Израиль калыкын Сӧрымӧ мландыш куснымыж годым еҥ-влак Юмо ваштареш ойлаш тӱҥалыныт, да Тудо нунын коклаш аяр кишке-влакым колтен. Моисейын ыштыме да кужу вара вуеш сакыме той кишке ӱмбаке ончышо-влак веле чӱҥгалме деч паремыныт. Иисус каласен: Тудо Шкежат тиде кишке семынак нӧлталме лиеш. (Шотл 21:4-9, Ин 3:14)
Тойымаш – Йӧн лийын гын, Израильыште колышо еҥым курыкпомышеш тоеныт. Израиль калыкын лӱмлӧ кугезыж-влак кокла гыч шукыштым Ханаан мландысе Махпела нурышто улшо курыкпомышеш тоеныт. Тояш келшен толшо курыкпомыш южгунам пӱртӱсыштак лийын але тудым еҥ-влак шке ыштеныт. Тыглай еҥ-влакым гын чӱчкыдын мландеш тоеныт. Кап йыр кӱм оптеныт да мланде дене уреныт, а ӱмбакыже кӱ плитам пыштеныт. Еҥ-влак шӱгарым сайын ужышт да ынышт тошко манын, тудым ошемденыт. Евангелийыште возымо: колышым вынер дене пӱтыралыныт, тамле пушан ӱй дене шӱреныт, шӱргышкыжӧ шовычым пыштеныт да курыкпомыш аҥым йыргешке кӱ дене петыреныт. (Тӱҥ 23:9, 25:7-9, Мф 23:27, 27:57-60, Мк 15:46, Лк 11:38-43, 23:53, Ин 20:6-7)
Тошто ойпидыш – Египет гыч лекмекышт, Юмын Израиль калык дене Синай курыкышто ыштыме ойпидышыже. Ондак тудым марий йылмыш «сугынь» манын кусараш тунемалтын. Тӱҥ верым тушто закон налын шога. Библийын икымше ужашыжымат Тошто Сугынь манын лӱмдымӧ, тушто Синайысе ойпидыш нерген да израильтян-влакын тудым шке илышышкышт кузе пуртымо нерген возымо. Тиде ойпогым шуко курымла мучко тӱрлӧ еҥ-влак возеныт. Христиан-влакын Библийышт Тошто Сугынь ден У Сугынь гыч шога. Тошто Сугыньын книгаже-влакым тӱҥ шотышто еврей йылме дене серыме. (2 Кор 3:14)
Тукымым аралыше родо – Тыгай айдемын шке тукымыштыжо ыштышаш шке пашаже лийын: туткар годым родыжым арален налаш, куллыкыш логалше родыжым сулен налаш, родыжын йомдарыме погыжым тӱлен налаш, родыжын колымыжлан ӱчым шукташ. (Лев 25:25, Шотл 5:8, Руфь 3:9-13, 4:1-14)
Тулык вате – Тулык вате-влак тулык йоча семынак аралаш кӱлмӧ еҥ-влаклан шотлалтыныт. Тидын нерген законыштат посна каласен кодымо. Юмо тыгай еҥ-влакым арален шога да нуным шыгыремыше-влакым мут кучаш шогалта. Родо-тукымжо деч посна кодшо да Господьлан служитлыше тулык вате-влаклан икымше христиан черкылаште полшен шогеныт. (Лекм 22:21-22, Зак.уш 10:18, 24:17, 27:19, Лк 7:11-17, Ап.паш 9:39,41, Иак 1:27, 1 Тим 5:5-16)
Тунемше – Туныктышыж почеш кайыше. Фарисей, закон туныктышо-влак да Тынеш Пуртышо Иоанн семын Иисус Христосат Шкаланже тунемше-влакым поген. Нунын кокла гыч латкокытшым Апостол манын да посна туныктен. Тиде эн лишыл тунемшыж-влак кокла гыч иктыже, Искариот Иуда, Тудым ужален да варажым колен, а Иисусын ылыжмыж деч вара Иуда олмеш Матфий лӱман еҥым сайленыт. Христоcлан ӱшаныше еҥ-влакым чылаштым икымше христиан черкылаште тунемше маныныт. (Мф 9:14, 10:1-4, Мк 4:34, Ин 9:27-28, Ап.паш 1:15, 6:1, 9:10) Ончо: Апостол.
Туштен ойлымаш – Вес семын каласен пуымаш, ойлышо еҥын шонымашыжым вик огыл, а тӱрлӧ образ гочын ончыктен пуымаш. Тӱҥ шотышто тыгай туштен ойлымаш кок тӱрлӧ ситуацийын икгайлыкыштлан негызлалтын. Иисус Христос шке туныктымаштыже туштен ойлымашым чӱчкыдын кучылтын. Туштен ойлымаш-влакын посна тӱшкаштлан Лукан возымо Евангелийыштыже улшо туныктышо сынан каласкалымаш-влакым шотлыман. Тушто шкем кузе кучаш кӱлмӧ нерген туштен огыл, а вик каласен пуымо. (Суд 9:7-16, 2 Куг 12:1-10, Мф 13:1-23, Лк 10:30-37)
Тӱкӧ – 1. Вольыкын але янлыкын тӱкыжӧ (Тӱҥ 22:13). 2. Семӱзгар, кугу йӱкым лукшо тӱкӧ пуч. Тудым таган тӱкыж гыч ыштеныт, тургыж йӱкым да кредалаш ӱжмӧ йӱкым лукташ кучылтыныт. (Нав 6:4, 2 Куг 15:14) 3. Жертвенник тӱкӧ-влак. Нуно жертвенникын кӱшыл луклаж гыч лектын шогеныт, тӱжвал тӱсышт дене тӱкыла койыныт. (Лекм 27:2, 30:1-3) 4. Вончештарыме значений дене кучылтмо «тӱкӧ» шомак. Сылнымутышто тудо вийым, куатым ончыкта. Господь иктаж-кӧн тӱкыжым нӧлталын манын возымо гын, тиде ойсавыртыш Господь тудым вияным да тушманым сеҥен кертшым ыштен манмым ончыкта. (Пс 74:5-6,11)
Тӱҥ кугезе – Патриарх, тукымлан тӱҥалтышым пуышо кугу еҥ (Ап.паш. 7:8, Евр 7:4).
Тӱтыртыш жертвенник, тӱтырымӧ жертвенник – Ситтим (акаций) пушеҥге гыч ыштыме жертвенник, тудын ӱмбалже да чыла велже шӧртньӧ дене комыжлымо лийыныт. Жертвенникым колчаш чыкыме вара-влак дене нумалыныт, тудо скинийыште ойпидыш шондык ончылно кечыше пӱрдыш воктене шоген. Тушто иерей-влак Господьлан тамлыпушым йӱлалтен тӱтыреныт. (Лекм 30:1-10)
Тынеш пуртымаш – Грекла ’вӱд дене мушмаш, вӱдыш чыкымаш’ манме лиеш. Айдемым эрныктымым да тудым Юмылан святитлымым ончыктышо йӱла. Тынеш Пуртышо Иоанн языкыштым почын ойлышо еҥ-влакым Иордан эҥереш тынеш пуртен, тунам Юмо языкыштым кудалтен. Иоанн Иисус Христосым Шкенжымат тынеш пуртен, да тидын годым Святой Шӱлыш Иисусын ӱмбакыже волен. Тиде тат гыч Иисус Юмо Ачаж деч налме миссийжым шукташ тӱҥалын. Варарак Тудо тунемшыж-влаклан еҥ-влакым тынеш пурташ кӱштен. Сандене икымше христиан черкылаште Христослан ӱшаныше-влакым чыланыштым Тудын лӱмжӧ дене тынеш пурташ тӱҥалыныт. Тынеш пуртымаш Христос деке ушнымым, Тудын дене пырля колымым да у илышын тӱҥалмыжым ончыкта. (Мф 3:5-6,13-17, 28:19, Мк 1:7-8, Ап.паш 2:38-41, 19:4-5, 1 Петр 3:20-21, Рим 6:3-11, Кол 2:12)
Тынеш Пуртышо Иоанн – Мессийын – Христосын – толмыж нерген ончылгоч увертарыше да Христосын миссийжым шукташ тӱҥалмыж годым Тудым Иордан эҥерыште тынеш пуртышо пророк. Иисус Христосын шомакше почеш «ӱдырамаш деч шочшо коклаште» Иоанн эн кугу лийын. (Мф 3:1-15, Лк 7:28)
Тыныс, тыныслык – Тошто Сугыньышто тиде мутым еврей йылмысе שָׁלוֹם («шалом») шомакым кусараш кучылтмо. Тиде шомак еҥ кокласе сай вашкылым, эсенлыкым, чон-шӱлыш воранымашым, ласкалыкым ончыкта. Сандене еврей-влак икте-весышт дене «Тыланда тыныс лийже!» манын саламлалтыныт. У Сугыньышто «тыныс» шомак дене чӱчкыдын акрет грек εἰρήνη («эйрене») шомакым кусарыме, тудыжо тынысым, сар укелыкым, тыгак эсенлыкым да пиалан илышым ончыкта. Айдемын сулыкыш пурымыжлан кӧра тӱня тӱҥалтыште озаланыше тыныслык ден ласкалык йомдарыме лийыныт. Тыныслыкыш шке вий дене шуаш ок лий, тиде – Юмын пӧлекше. Иисус Христосын Шкенжым надыр шотеш кондымыжлан кӧра Юмо ден айдеме коклаште тыныс кыл ышталтын. Шке тунемшыж-влакым Господь тыныслыкым кондышо лияш ӱжеш. (Лекм 18:23, Пс 28:11, Ис 26:12, 48:22, Мф 5:9, Лк 2:14, Ин 14:27, Еф 2:14-15)
наверхУгинде пайрем – Ончо: Витльыгече пайрем.
У ойпидыш – 1. Юмо ден Израиль калык кокласе ойпидыш уэмдыме лиеш манын, пророк-влак ончылгоч ойленыт. Тиде пророклен ойлымаш Иисус Христос гоч шукталтын, Юмо Тудын гоч еҥ-влак дене у ойпидышым ыштен. Тошто ойпидыш еврей калык дене ыштыме лийын, а у ойпидыш – уло айдеме тукым дене. Иисус Христослан ӱшаныше кажне еҥ тиде ойпидыш дек ушнен кертеш. (Иер 31:31-32, Иез 34:25, Мф 26:28, Евр 8:8) 2. У ойпидыш (У Сугынь) манын тыгак ойпого лӱмдалтеш, тушко ныл Евангелий (ныл Поро Увер), Апостол-влакын пашашт, серыш-влак да Почмаш книга-влак пурат. Тиде ойпогым тӱрлӧ автор-влак Хр. шоч. д.в. I курымышто грек йылме дене возеныт. Христиан Библий У Сугынь ден Тошто Сугынь гыч шога.
Урим ден туммим – Юмын шонымыжым пален налаш полшышо предмет-влак. Нуно архиерейын оҥсакышыштыже лийыныт, тудыжым эше «суд оҥсакыш» маныныт. Нине предмет полшымо дене шеревам кудалтен кертыныт, иктыже «туге», весыже «уке» манмым ончыктен. (Лекм 28:30, Лев 8:8, Езд 2:63)
Утарымаш, Утарыше – Библийыште «утарымаш» шомак тӱҥ шотышто посна айдемылан але пӱтынь калыклан Юмын полшымыжым, тушман, чер да шучкылык деч утарымыжым ончыкта. Сандене Юмым чӱчкыдын Утарыше манын лӱмдат. «Утарымаш» шомак тыгак сулык кид йымач утаралтмым да курымаш илышым пӧлеклымым ончыкта. У Сугыньышто Иисус Христосым «Утарыше» манын лӱмдымӧ, вет Тудын ыресыште колымыжо да ылыж кынелмыже дене еҥ-влаклан сулык ден колымашын властьше деч утарымаш пуалтын. Утарымашым айдеме Христоcлан ӱшанымыж дене налеш. (Лекм 14:13, 1 Кур.кн 16:35, Пс 16:7, 97:1-3, Ис 49:26, Мк 15:31, Лк 1:77, 2:11, Ин 4:42, Ап.паш 5:31, Рим 1:16)
Ушдымо, шотдымо, шонен моштыдымо – Библийын туныктымо сынан книгалаштыже (тышке Псалтирь, Туныктен каласыме ой-влак, Иов, Экклесиаст, Чыла мурылан муро пурат) ушыжо ситыше укеан айдемым огыл ушдымо але шотдымо манын лӱмдат. Нине мут-влак мунлылыкым кӱлдымылан шотлышо да тыге колымаш ден пытымашке лишемше еҥым ончыктат. Юмо деч лӱдмаш – мунлылыкын тӱҥалтышыже, а Юмо деч кораҥмаш да сулык – ушдымылык. У Сугыньышто ушдымылык сулыклан шотлалтеш. Тиде тӱнян шонымыж почеш Христосын туныктымыжат ушдымыла койын кертеш, но мо тӱнялан ушдымо, тудо – Юмо ончылно мунлылык, а мом айдемын ушыжо почеш кӱлешанлан шотлат, тудо Юмын шинчаштыже ушдымылык. (Пс 52:2, Тун.кал 17:7, 2 Пет 2:16, 1 Кор 1:27, 1 Тим 6:9, 2 Тим 2:23)
Ӱшанымаш – Юмылан ӱшанымаш, Тудын сӧрымыжын шукталтмылан кокытеланыде ӱшанымаш, Юмын шонымыжым шке илышыште кажне кечын шукташ ямде лиймаш. У Сугыньышто Иисус Христослан ӱшанымаш Тудым шке илышыш Господь да Утарыше семын пуртымым ончыкта. (Тӱҥ 15:6, Евр 11)
наверхФараон – Акрет годсо Египет кугыжа-влакын чап лӱмышт. Нунын кокла гыч иктыже Иаковын Иосиф эргыж деке поро кумылан лийын, а весыже, кунам израильтян-влак Египет гыч лекме деч ончыч тушто куллыкышто лийыныт, нуным пеш чот шыгыремдылын. (Тӱҥ 41:38-46, Лекм 1:8-22, 3 Куг 9:16, Ап.паш 7:10)
Фарисей-влак – У Сугыньышто еврей-влакын религий партийышт гыч иктыже. Фарисей-влак кокла гыч южыжо Синедрионын членже лийыныт. Моисейын законысо кӱштымаш-влакым гына огыл, а тукым гыч тукымыш ойлен кодымо кӱштымаш-влакымат сайын шуктымым фарисей-влак моткоч кӱлешанлан шотленыт, тидын дене нуно саддукей-влак деч ойыртемалтыныт. Нуно тыгак колышо-влак суд кечын Юмо ончыко шогалаш ылыж кынелыт манын шоненыт. Нуно арулык дене кылдалтше законым чот кӱлешанлан шотленыт да тудым шуктымым эскерен шогеныт, калык коклаште кугун пагалыме еҥ лийыныт, шкештат Юмым шотлымышт да йӱлам пеҥгыдын кучымышт дене кугешненыт. Моисейын законжым тӱжвал формо дене гына шуктымыштлан кӧра Иисус, фарисей-влакын туныктымышт семын ышташ огыл манын, шекландарен ойлен. Христослан ӱшанымыж деч ончыч Апостол Павелат фарисей лийын. (Мф 3:7, 5:20, 9:11, 23:2-39, Лк 11:37-38, 18:11, Ап.паш 23:6-9, 26:5) Ончо: Саддукей-влак, Синедрион.
Феликс – Антоний Феликс Хр. шоч. д.в. 52-60 ийлаште Римын Иудейысе вуйлатышыже лийын (Ап.паш 23:24 – 24:47).
Феофил – ’Юмым йӧратыше’ манмым ончыктышо лӱм. «Лукан возымо Евангелий» ден «Святой Апостол-влакын пашашт» Феофиллан пӧлеклалтыныт (Лк 1:1-4, Ап.паш 1:1). Тиде еҥ кӧ лийын, ме огына пале.
Ферезей-влак – Израильтян-влакын Ханаан мландым сеҥен налмышт деч ончыч тушто илыше калык-влак кокла гыч иктыже, нуно Ханаан мландыште Авраам илыме жап гычак иленыт (Тӱҥ 13:7, Нав 9:1-2, Суд 1:4).
Фест – Порций-Фест Хр. шоч. д.в. 60-62 ийлаште Иудей кундемын рим вуйлатышыже улмаш (Ап.паш 24:27 – 25:27, 26:24-32).
Филистим-влак – Тиде калык кушеч тӱҥалтышым налын, каласаш неле. Нуно акрет Ханааныш Кафтор (Крит) отро гыч толыныт манын шонат. Хр. шоч. д.о. XII курымышто филистим-влак Ханаанын кечывалвел-касвелыштыже верланыше Газа, Аскалон, Азот да Геф ола-влакым руалтен налыныт. Тушто Екрон лӱман визымше олам чоҥеныт. Ханааныште илыше моло калык деч нуно ойыртемалтыныт. Южгунам филистим-влакым пӱчдымӧ манын лӱмденыт, вет нуно Лишыл Эрвелысе калык-влакын пӱчмӧ йӱлаштым шуктен огытыл. Эрвел мланде-влакым умбакыжымат сеҥен налшыштла, нуно Израиль калык дене вашлийыныт да тудын дене сарым тӱҥалыныт. Израиль калык тунам Ханаан мландын йӱдвел-эрвел могыржо гыч касвелышке кая улмаш. Тыге филистим-влак Израильын тӱҥ тушманышкыже савырненыт, варажым Давид кугыжа нуным кырен шалатен да тиде сарлан мучашым пыштен. (Суд 3:3, 14:3, 2 Куг 8:1, Иер 47:4)
Финикий – Мландыкокла теҥыз серыште Тир ден Сидон ола-влак кундемыште лийше кугыжаныш. Кызытсе жапыште тиде кундем Ливаныш пура. (Ап.паш 11:19)
наверхХалдей – Акрет кугыжаныш, тудо кызытсе Ирак мландыште верланен улмаш (Тӱҥ 11:28, Ис 47:1, Иер 50:10).
Халдей-влак – Вавилон кугыжанышысе калык-влак кокла гыч иктыже, ик жапыште тудо кугыжанышым вуйлатен шоген. Чӱчкыдын тиде шомак дене Вавилон кугыжанышыште илыше чыла еҥым лӱмденыт. Пророк Даниилын книгаштыже «халдей» шомак халдей калыкын мунлыеҥ ден шӱдырмужаҥже-влакым ончыкта. (4 Куг 24:2-13, Иер 24:5, 25:12)
Хамос – Моав-влакын юмышт (Шотл 21:29, 3 Куг 11:33).
Ханаан – Хам эрге Нойын уныкаже-влак кокла гыч иктыже, варажым тудын тукымжын илыме вершӧржым тыге лӱмдаш тӱҥалыныт. Тудо Мландыкокла теҥыз ден Иордан эҥер коклаште верланен. Юмо тиде мландым Авраам ден тудын тукымжылан сӧрен. Изин-изин израильтян-влак Ханааным сеҥен налыныт. (Тӱҥ 9:18, 12:5-7, Лекм 6:4, Нав 5:12, Ап.паш 7:11, 13:19)
Хананей-влак, ханаан тукым-влак – Израильтян-влакын толмышт деч ончыч Ханаан мландыште илыше чыла калыкым Библийыште тыге лӱмдат. Нуно тӱрлӧ калык лийыныт, но чыланат финикий калыкын родо-тукымыштлан шотлалтыныт. Южгунам Библийыште ик посна тукымымат хананей манын лӱмдат. Чыла нине калык шояк юмо-влаклан кумалыныт да тыгодым осал, шакше йӱлам шуктен шогеныт, сандене Юмо нуным израильтян-влакын кидышт дене наказатлен, да шукышт пытарыме лийыныт. А кодшо хананей-влак вес вере илаш колтымо лийыныт але израильтян-влаклан ӧкым пашам ыштеныт. Ханааныште илаш кодшо хананей-влак шояк юмо-влаклан кумалмыштым чарнен огытыл да израильтян-влакымат тыгак ышташ таратеныт. (Тӱҥ 10:18-19, 12:6, 15:21, Лекм 3:8, Нав 3:10, Суд 1:30, 2:20 – 3:6, Мф 15:22)
Херувим – Юмо деке чак шогышо ик Суксо урлык. Израильтян-шамыч херувим-влакым шулдыран кугу ӱжака гайым ужыныт, нунышт престолышто шинчыше Юмым орва дене коштыктеныт. Библийыште херувим-влакын святой верым оролен шогымышт нерген каласыме. Ойпидыш шондыкын комдышыжо ӱмбалне кок шӧртньӧ херувим лийын. Шондык комдышым Юмын престолжын символжо семын ужыныт. Кок шӧртньӧ херувим Соломонын храмыштыжат лийын. (Тӱҥ 3:24, Лекм 25:18-22, 3 Куг 6:23-28, Иез 10-шо глава, Евр 9:5)
Хелефей ден фелефей-влак – Давид кугыжан йот калык гыч тарлыме сарзыже але капоролжо-влак (2 Куг 18:18, 3 Куг 1:38).
Хеттей-влак – Ханаанын Хет эргыж деч лекше калык. Хеттей-влакын рӱдолашт кызытсе Турцийын мландыштыже верланен улмаш. Хр. шоч. д.о. 1200 ий марте хеттей-влакын кугу империйышт лийын, тышке Ханаанын икмыняр ужашыжат пурен. Израильын Ханааным сеҥен налмыж деч ончыч тушто шуко калык илен, нунын кокла гыч иктыже хеттей калык лийын. (Тӱҥ 10:15, Лекм 3:8, Нав 1:4)
Хомер – Йоҥгыт виса, тышке мыняр пурымым лачымын каласаш неле, тиде 200 гыч 525 литр марте лийын кертеш (Лев 27:16, Шотл 11:32).
Хорив – Ончо: Синай курык.
Хоррей-влак – Израильтян-влакын Ханаан мландым сеҥен налмышт деч ончыч тушто илыше калык-влак кокла гыч иктыже (Тӱҥ 14:6, 36:20-30, Зак.уш 2:22).
Храм – Юмылан але юмо-влаклан кумалме пӧрт. Храмыште могай юмылан кумалыныт, тудо туштак ила манын шоненыт. Библийыште «храм» шомак тӱҥ шотышто Иерусалимысе Юмын пӧртым ончыкта, Соломон кугыжан илыме жапше гыч тудо пӱтынь иудей калыкын тӱҥ кумалме верже лийын. Соломон тудым Моисейын жапше гыч лийше скиний олмеш чоҥен. Хр. шоч. д.о. 586 ийыште Соломонын храмжым Вавилон гыч толшо еҥ-влак шалатеныт. Тушто лийше шергакан чыла арверым нуно Вавилоныш наҥгаеныт. Израиль калыкын Вавилон пленыште лиймыж годым Иезекииль пророклан Юмо деч кончымаш лийын, тушто тудлан у храм ончыктымо лийын. Хр. шоч. д.о. 520-515 ийлаште, кунам южо еврей Вавилон плен гыч пӧртылын, Иерусалимысе храм угыч чоҥымо лийын, тыште Аггей ден Захарий пророк-влак кугу рольым модыныт. Угыч чоҥымо храмым Хр. шоч. д.о. II курымышто грек-влак шакшыленыт, но варажым еврей-влак тудым сеҥен налыныт да угыч святитленыт. Тидын деч вара Кугу Ирод храмым угыч нӧлталын да кугемден. Пытартыш храмым, У Сугынь жапысе храмым, Хр. шоч. д.в. 70 ийыште Римын сарзыже-влак шалатеныт. Тидын деч вара храмым угыч нӧлталын огытыл. Храм Израильысе илышын рӱдерже лийын: тушто гына надырым пуаш лиеш улмаш, тышке пӱтынь эл гыч да моло элла гыч иудей-влак эн кӱлешан пайрем-влакым (Кугечым, Витльыгече пайремым да Омаш пайремым) эртараш толыныт. Храм комплексыш кӱполат, кудывече да колоннан оралте-влак пуреныт. Кӱполатын эн кӧргӧ ужашыже поснак святой улмаш, тушто Ойпидыш шондык лийын да тушко ик ийлан ик гана архиерей гына касарыме йӱлам шукташ пурен кертын. Тиде святой дечат святой верым храмысе зал деч кугу пӱрдыш ойырен шоген. Храмысе залыште иерей-влак служитленыт. Тыглай еҥ-влак Юмылан храмын кудывечылаштыже кумалыныт. Кудывечыште жертвенник шоген, тушан надырым йӱлалтеныт. Нине кудывече йыр колонно-влакан аҥысыр-кужака вес кудывече-влак лийыныт. Тӱрлӧ йодышым лончылаш тушко шуко калык погынен. (3 Куг 6 – 9:9, 4 Куг 25:8-17, 2 Кур.кн 2 – 4, Иез 40:5, 41:1-26, 43:5, Дан 5:2, Мф 24:1-2, 27:51, 1 Кор 3:16-17) Картым ончо.
Храмым уэмдыме пайрем – Ий еда эртарыме религий пайрем, вес семын тудо «Ханука», ’уэмдымаш’ маналтеш. Хр. шоч. д.о. 167-ше ийыште Иерусалимысе храмым сириян-влак шакшыленыт. Кум ий тудо нунын кид йымалнышт лийын, но вара маккавей-влакын вуйлатымышт почеш ваштарешышт иудей-влак шогалыныт. Маккавей Иуда храмым сеҥен налын, да тудым угычын святитленыт. Тидын лӱмеш иудей-влак декабрьыште куан пайремым эртарат. Пайрем кандаш кече шуйна (еврей календарь почеш тудо кислев тылзын 25 кечынже тӱҥалеш). (Ин 10:22)
Христиан – Иисус Христосын тунемшыже, Тудын почеш кайыше. Тыгай еҥлан Иисус Христос Утарыше лийын, да тудо Иисусын туныктымыж почеш илаш тырша. Христосын тунемшыже-влакым икымше гана «христиан» манын Сирийысе Антиохийыште лӱмденыт. У Сугыньышто тиде шомак кум гана веле вашлиялтеш гынат, варажым тудо пеш кумдан кучылталташ тӱҥалын. (Ап.паш 11:26, 26:28, 1 Пет 4:16)
Христос – Еврей йылмысе «Мессий» («Машиах») мутым грек йылмыш кусарымаш, кок мутшат ’Шӱрымӧ, Шӱрен палемдыме’ манме лиеш. Ожнысо Израильыште кугыжалан, пророклан да иерейлан шогалтыме годым елей дене шӱрымӧ йӱлам эртареныт. Юмо пророк-влак гоч израильтян-шамычлан мландымбак Мессийым колташ сӧрен, Тудыжо Израильым утарыше да чыла калык-влакым курымеш вуйлатыше Кугыжа лиеш. Тошто Сугыньын пророкшо-влак ты Утарышым «Мессий» манын ойленыт. Иисус мландымбалне илыме жапыште иудей-влак Юмын сӧрымӧ Мессийын толмыжым пеш чот вученыт. Тудо нуным римлян-влакын кид йымачышт утара да Израильын ончычсо чапшым нӧлталеш манын, нуно ӱшаненыт. Но мландымбак толшо Утарыше Мессий, Иисус Христос, тидын деч шукыракым ыштен. Тудо уло айдеме тукымым сулык ден колымаш куллык гыч утараш толын, Юмо Тудын гоч еҥ-влак дене курымашлык у ойпидышым ыштен. (Мф 1:16, 26:63, Лк 2:11, Ин 1:41, Еф 4:15)
наверхЧап, Юмын чапше, Господьын чапше – Нине шомак Юмын кӱдыратлыкшым да Тудын деч лекше йолгалтше волгыдым ончыктат. Библийыште Юмын чапшым Тудлан кумалме верым темыше пыл ора але йолгалтше волгыдо семын сӱретлен ончыктымо. Юмын тыгай йолгалтше чапшым айдеме чытен ок керт. Иисус Христосын илышыштыже Юмын чап Тудын шочмыжо, курыкышто волгалт вашталтмыже, ӧрыктарыше пашам ыштымыже, колымыжо да ылыж кынелмыже годым поснак койын. (Лекм 16:10, Ис 6:3, Лк 2:9, 9:31-32, Ин 17:5, Ап.паш 7:55, 9:3-5, Почм 21:23)
Черке – Грекла ἐκκλησία («экклесиа»), ’погынымашым’ ончыкта. Тиде – Иисус Христослан ӱшаныше еҥ-влакын общинышт. Тыгак ик кундемыште илыше да Юмылан кумалаш, Возымашым шымлаш да ӱшанымаште ушнен шогаш погынышо Юмылан ӱшаныше-влакын общиныштым черке маныт. Черке Витльыгече кечын, Христосын ылыжмыж да пылпомышко кӱзен кайымыж деч вара шочын. Черке – мланде ӱмбалне Христосын капше. Верласе тыгай общине-влакын вуйлатышыштым пресвитер манын лӱмденыт. (Мф 16:18, Ап.паш 2:42-47, 8:1, 14:23, 20:28, Рим 16:4,16, Кол 1:24)
Чынын Шӱлышыжӧ – Ончо: Святой Шӱлыш.
Чыныш лукмаш – Юмо айдемын языкшым кудалта, тудым наказаний ок вучо манын увертара, тудым титакдыме, чыныш лукмо манеш. «Чыныш лукмаш» шомак суд паша дене кылдалтеш – судитлалтше еҥ закон ончылно титакдыме манын суд пунчал почеш чыныш лукмо лиеш. Тошто Сугыньышто чыныш лукмаш чын ыштымаш дене кылдалтын. Тидлан айдеме Юмын ойпидышыж ден кӱштымашыж-влаклан ӱшанле лийшаш да Моисейын законжым пеҥгыдын шуктышаш улмаш. У Сугыньышто гын айдеме Иисус Христослан ӱшаныме гоч гына чыныш лукталтеш манын возымо. (Пс 142:2, Ис 50:8, Иер 33:16, Лк 18:14, Рим 3:24, Гал 2:21)
Чын ыштымаш, чын ыштыше – Тиде Юмын ик посна ойыртемже. Тудын чыла пашаже чынлык ден порылыкеш негызлалтыт, Тудо тыгак шке сӧрымаш-влакше ден ойпидышыжлан ӱшанле улеш. Тошто ойпидыш годым Юмо дене ыштыме ойпидышлан ӱшанле, Тудын кӱштымашыжым пеҥгыдын шуктен шогышо да Тудын мутшым колыштшо еҥ чын ыштышылан шотлалтын. Тыгай айдеме Юмылан келшыше илыш дене илен, Тудын кӱштымашыже-влакым шуктен шоген, вес еҥ-влак денат шкенжым чын кучен. У ойпидыш годым чын ыштымаш эн ончычак Юмылан ӱшанымыж дене кылдалтеш. Мутат уке, айдеме Юмын шонымыжым шукташ да чын ыштыше лияш тыршышаш. Но кунам сулыкшым Юмо кудалта да тудым чыныш луктеш, тунам веле тудо чынжымак чын ыштыше лийын кертеш. (Тӱҥ 6:9, 15:6, Пс 32:1, 36:30, Рим 4:5, 2 Кор 5:21, 1 Тим 6:11)
Чӱкчыгиш – Нарынче тӱсан вашке ылыжше вещества, тудо волгыдо тул дене йӱла да ойыртемалтшын ӱпшалтеш. Содом ден Гоморра ола-влак ӱмбаке Юмо чӱкчыгишан йӱрым йоктарен, сандене чӱкчыгиш – наказаний ден тамыкын символжо. (Тӱҥ 19:24, Пс 10:6, Иез 38:22, Почм 20:10)
наверхШагат – Иудей-влак кече шичмеке сутка тӱҥалеш манын шоненыт. Кечым – суткан волгыдо ужашыжым – латкок шагатлан шелыныт. Мутлан, кызытсе шотлымаш почеш кече куд шагатлан лектын гын, кумшо шагат индеш шагат эр лиеш, кудымшо шагат – кечывал, индешымше – 15 шагат. Йӱдым тӱҥ шотышто ныл орол черетлан шелыныт, кажныже кум шагат шуйнен. (Мф 20:1-12, Ин 11:9, Ап.паш 3:1)
Шарныктыш кӱ, чапкӱ – Кӱкшӧ кужака кӱ, тыгай кӱм шогалтыме дене тойымо верым ончыктеныт, тудо тыгак илышыште иктаж-мо кӱлешан лиймым але лӱмлӧ айдемым шарныктен. Тыгай шарныктыш-влак святойлан шотлалтыныт. Но нунылан вуйым савыман огыл улмаш, закон тидым ышташ чарен. (Тӱҥ 28:16-18, 35:20, Лекм 24:4, Лев 26:1, 2 Куг 18:18, Мф 23:29)
Шарныктыше ужаш – Надырын тиде ужашыже пӱтынь надыр Господьын улмыжым шарныктарен (Лев 2:2, 24:7).
Шергинде пайрем – Кугече деч вара эртарыме шым кечаш пайрем, тудым авив тылзын, еврей календарь почеш икымше тылзын, 15-ше гыч 21-ше кечыже марте палемденыт (авив тылзым тыгак нисан маныныт). Кунам Юмо еврей-влакым Египет гыч луктын, лекмышт годым нуно шопо руашым ямдылен шуктен огытыл, сандене кажне ийын ты пайремым эртарыме годым шере киндым гына кочкыныт. Нине пайрем кечылаште пӧртыштӧ ру улман кочкыш лийшаш огыл улмаш. Икымше да шымше кечын святой погынымаш лийын да палемдыме надырым конденыт. У Сугынь жапыште Кугече ден Шергинде пайрем ик пайрем семын шотлалтыныт. (Лекм 12:14-20,39, 13:3-10, 23:15, 34:18, Лев 23:5-8, Шотл 28:17-25, Зак.уш 16:3-4,8, Мф 26:17, Мк 14:1, 12) Ончо: Кугече.
Шеч – Кужыт виса, пӧръеҥын кидысе кугыварня ден казаварня кокласе кужыт (23 см наре) (Лекм 28:16, Ис 40:12).
Шояк юмо, полган юмо, юмын статуй – Кӱ але пу дене ыштыме сӱрет; юмо сынан статуй але иктаж-могай арвер. Юмылан шотлен, еҥ-влак тудлан кумалыныт. (Лекм 20:4, Суд 17:3, Ис 40:19-20, Ап.паш 7:41)
Шувыш – Библийыште тиде каза коваште гыч ыштыме изи мешак, тушто вӱдым, шӧрым але йошкар аракам араленыт, тӱҥ шотышто корнышто лийме годым кучылтыныт (Тӱҥ 21:14-19, Суд 4:19, Иов 32:19, Мф 9:17).
Шуматкече – Иудей календарьыште тиде – Юмылан ойырымо пайрем кече. Иудей-влак ты кечым «шабат» маныт, ты мутшо ’чарнымаш’ манме лиеш. Кугарня кастене тӱҥалын, тудо вес кас марте шуйна. Моисейын законжо почеш тудо каныш кече, тунам пашам ышташ ок лий. Синагог-влакым чоҥымеке, иудей-влак шуматкече еда тушко кумалаш да Возымашым лудаш погыненыт. У Сугынь жаплан шуматкечын мом ышташ лийме шотышто закон туныктышо-влакын пеш пеҥгыде правилышт лийын. Мутлан, шуматкечын могай коклам каяш лиймым нуно палемденыт. Иисус шуматкечынат еҥ-влакым паремден, сандене Иисус шуматкече нерген Юмын кӱштымыжым пудыртен манын шотленыт. А Иисус тиде кӱштымым пытараш шонен огыл, но еҥлан шуматкечын полшаш чарыме ваштареш шоген. (Тӱҥ 2:2-3, Лекм 16:23, 20:8-11, 31:15, Лев 16:31, Мф 12:1-14, Лк 14:5, Ин 7:23, Ап.паш 1:12, Евр 4:9)
Шӱгар – Колымо деч вара капым тойымо вер. Акрет Палестиныште илыше-влак шӱгар шотеш пушеҥге йымалне, пасушто але корно воктене кӱнчымӧ келге огыл вынемым кучылтыныт, тушко капым пыштеныт, вара мланде дене уреныт але ӱмбакше кӱм оптеныт. Капым тояш тыгак пӱртӱсыштӧ улшо курыкпомыш-влакым кучылтыныт але тойымо верым кугу кӱыштӧ руэн луктыныт. Тыгай шӱгарыш пурымо аҥым лӱмын ямдылыме кӱ дене петыреныт. Тойымо вер-влак тӱҥ шотышто ола ден ялла деч ӧрдыжтӧ верланеныт. Евангелийыште Иисусын ыресеш колымыж деч вара Тудын капшым кӱыштӧ руэн лукмо шӱгарыш пыштыме нерген каласкалалтеш, тиде шӱгарым Аримафей гыч Иосиф Голгофа деч тораште огыл улшо садыште шкаланже ямдылен улмаш. Иисусын капше, очыни, шӱгарыште пурла велне улшо кӱ гыч руэн лукмо теҥгылыш пыштыме лийын. Тойымо деч вара шӱгар аҥым кугу кӱ дене петыреныт. «Шӱгар» шомак Библийыште вес тӱням ончыкташат кучылталтеш. (Тӱҥ 23:19, 35:8, 1 Куг 25:1, 31:13, Пс 5:10, 27:1, Ис 53:9, Мк 15:46)
Шӱлыш, Святой Шӱлыш – Еврей йылмысе רוּחַ («руах») да грек йылмысе πνεῦμα («пнеума») шомак-влак ’шӱлалтыш, шӱлыш, пуалмаш’ манмым ончыктат. Тошто Сугыньышто Юмын Шӱлыш – тиде илышым шочыктышо да чыла илыше чонаным ашныше вий. Шӱлыш тыгак айдемылан уш-акылым, тӱрлӧ моштымашым пуа, Юмылан служитлаш кумылым шочыкта. Израильын судьяже-влакым, пророк ден кугыжа-влакым Тудо ойыртемле служенийлан ӱжын. Южгунам Юмын Шӱлышыжӧ посна еҥ але еҥ тӱшка ӱмбак волен да нунылан пророклен ойлымо моштымашым пуэн. Тиде Шӱлышым Библийыште тыгак Господьын Шӱлышыжӧ да Святой Шӱлыш маныт. Ача ден Эрге семын Святой Шӱлышынат Юмын чыла ойыртемже уло. Лукан возымо Евангелийыште Иисусын ава мӱшкырыштӧ иланымыже пӧръеҥ деч посна лийын, тидым ик Святой Шӱлыш гына ыштен. Иисусын тынеш пурымыж годым Святой Шӱлыш Тудын ӱмбаке ойыртемын волен. Иисусын сӧрымыж семынак, Витльыгече пайрем годым Святой Шӱлыш тыгак Апостол-влак ӱмбаке волен. Святой Шӱлыш гоч айдеме у илышым налеш да Юмын йочаже лиеш. Ӱшаныше-влаклан Шӱлыш черкылан служитлаш тӱрлӧ моштымашым пуа. Шӱлышын саскаже тыгай улыт: йӧратымаш, куанымаш, тыныслык, кужун чытымаш, алал кумыл, порылык, ӱшанымаш, ӱҥышылык, шкем кучымаш. «Шӱлыш» шомак тыгак айдеме кӧргыштӧ улшо чоным але шӱлышым да Суксо-влакым але осал шӱлыш-влакым ончыкташ кучылталтеш. (Тӱҥ 1:2, Лекм 15:10, Суд 3:10, 1 Куг 10:6, 16:14, Иов 32:8, Пс 50:13, Ис 61:3, 63:10, Мф 3:16, 28:19, Лк 1:35, Ин 3:8, 14:26, 20:22, Ап.паш 2:1-4, 16:16, Рим 8:15, 1 Кор 12:8-10, Гал 5:22-23, Евр 1:14)
Шӱрымаш, шӱрен палемдымаш – Айдемын вуйышкыжо елейым (олив ӱйым) велымаш. Ожнысо Израильыште кугыжалан, пророклан да иерейлан шогалтыме годым шӱрымӧ йӱлам эртарен кертыныт. Елей дене тыгак жертвенникым да скинийым святитленыт. У Сугыньышто унам порын вашлийме, еҥым тойымо, тыгак паремдыме годым айдемым шӱрымӧ нерген каласкалалтеш. «Шӱрымаш» шомак вончештарыме значений дене ӱшаныше еҥ-влакым посна миссийлан Юмын ойырен налмыжым да суапландарымыжым ончыкта. «Шӱрымӧ» шомак тыгак Юмын ойырен налме Утарышым, Христосым, ончыктен кертеш. (Лекм 40:9-15, Лев 4:3, 1 Куг 10:1, 16:13, 3 Куг 19:16, Лк 4:18-19, 7:46, Ап.паш 10:38, Иак 5:14, 1 Ин 2:20,27) Ончо: Христос.
наверхЫлыж кынелмаш – Колымо деч вара кап дене илыме у илыш. Юмын судшо ончык шогалаш манын, чыла еҥ-влак – чын ыштыше-влакат, сулыкан-влакат – пытартыш кечын ылыж кынелыт манын, У Сугынь жапыште иудей-влак кокла гыч шукынжо ӱшаненыт. Но весемдыме капыште курымаш илыш чын ыштыше-влаклан гына пуымо лиеш маныныт. «Ылыж кынелмаш» шомакым кап дене мландысе илышыш пӧртылмаш семынат умылат. Иисусын колышо еҥ-влакым ылыжтымыже да мландысе илышыш пӧртылтымыжӧ Тудын эн ӧрыктарыше пашаже лийын. Но Тудын Шкенжын ылыж кынелмыже орлык, чер да колымашан тӱняшке пӧртылмаш лийын огыл, а колымаш укеан у тӱнян тӱҥалтышыже лийын. Христос икымше ылыж кынелын, да шушаш пытартыш жапыште еҥ-влак чыланат пырля Тудын семынак ылыж кынелыт. (Мф 22:30-32, 28:5-6, Ин 21:14, 1 Кор 15, Почм 20:12-13)
Ырес, ыресеш пудалымаш – Ырес мландыш шогалтыме меҥге да тореш пыштыме кашта гыч шоген. Рим империйыште Иисус Христос годым тушан эн осал пашам ыштыше еҥ-влакым казнитлен пуштыныт. Мутлан, кулым да тумам нӧлталше-влакым тыге орландарен пуштыныт. Тыге пуштмаш эн шучко да намыслылан шотлалтын. Титакан еҥым ыресеш сакеныт але пудаленыт да ыресеш коденыт, тудо эсогыл икмыняр кече логар кошкен, шужен орланен кечен. Шукыж годым нунын капыштым иканаште тоен огытыл. Ыресын тореш пыштыме каштажым казнитлыме верыш пуштшаш еҥ шкежак нумалшаш улмаш. Чылалан палыме «шке ыресшым нумалаш» манме ойсавыртыш лач тышечын лектын. Иисусым пудален сакыме деч вара ырес Иисус гоч налме утарымаш ден илышым ончыкташ тӱҥалын. Иисус Христос языкдыме лийын гынат, Тудым ыресеш пудален сакеныт. Тудо айдеме тукымын языкшым Шке ӱмбакше налын да шке колымыж дене айдеме тукым ден Юмо коклаште сӧрасымашым ыштен. (Мф 10:38, 27:31-38, Лк 23:26, Ап.паш 2:36, 1 Кор 1:17-18)
наверхЭммануил – ’Мемнан дене Юмо’ манын ончыктышо лӱм (Ис 7:14, Мф 1:23).
Эрныктымаш – Айдеме але арвер дене шуктен кертме религий йӱла. Мутлан, эрге азам ыштымеке, ӱдырамашым 40 кече религий шотышто ару огыллан шотленыт. Ты жап эртымеке, храмыште палемдыме надырым пуэныт, тылеч вара ӱдырамаш уэш арулан шотлалтын. (Лекм 29:36, 30:10, Лев 14:4, Лк 2:22,24) Ончо: Ару.
наверхЮмо дене вашлийме омаш – Скинийын вес лӱмжӧ. Тушто Моисей ден иерей-влак Юмо дене кылым кученыт. Тыглай калык тушто погынен огыл. (Лекм 27:21, 30:20, Зак.уш 31:14-15) Ончо: Скиний.
Юмылан мутым пуымаш (сӧрымаш) – Юмылан ӱшандарен пуымо сӧрымаш. Кунам Юмо айдемын йодмыжым шуктен, тудат Юмылан вашмут семын сӧрымашым пуэн кертын. Айдеме Юмылан шкенжым (тыге назорей-влак ыштеныт) але погыжын ужашыжым святитлен пуаш сӧрен кертын. Назорей лияш сӧрышӧ еҥ палемдыме жаплан шкенжым Юмылан ойырен: нимогай аракам йӱын огыл, колышо еҥ деке тӱкнен огыл, ӱпшӧ ден пондашыжым тӱредын огыл. Палемдыме жап эртымеке, законышто палемдыме надырым кондышаш да вуйжым нӱжышаш улмаш. (Тӱҥ 28:20, Шотл 6:1-22, 1 Куг 1:11, Пс 55:13-14, Иона 1:16, Ап.паш 18:18, 21:23)
Юмын Кугыжаныш, Пылпомыш Кугыжаныш – Тиде географический кумдык але политике ушем огыл. Библийыште тиде ойсавыртыш Юмын уло тӱняште эн кугу Кугыжа улмыжым ончыкта. Поснак Юмын калыкше Тудым шке Кугыжажлан шотла. Юмын Кугыжаныш нерген пророк-влак Тошто Сугынь жапыштак ойленыт. Иудей-влак толшаш Мессийым Юмын колтымо Кугыжаже семын вученыт. Тыгай Кугыжанышын толшашыж нерген Тынеш Пуртышо Иоаннат увертарен. Юмын Кугыжаныш нерген Иисус Христос туныктен ойлен. Тудын толмыж дене тиде Кугыжаныш еҥ-влак деке толын, но тушко уло шӱм-чон дене тыршыше-влак гына пурен кертыт. Иисус Христосын ылыж кынелмышт деч вара Апостол-влакын туныктен ойлымаштышт Юмын кугыжаныш – тиде «Святой Шӱлыш дене ушнымаште чын ыштымаш, тыныслык да куанымаш». Мландымбалне Юмын кугыжанышын тичмашлыкше пытартыш жапыште Господьын толмыж деч вара лиеш: тошто тӱням у тӱня вашталта, да тушто Юмо эн тӱҥ лиеш. «Юмын Кугыжаныш» ойсавыртыш тӱҥ шотышто У Сугыньышто кучылталтеш. Евангелийым возышо Матфей «Юмын кугыжаныш» олмеш «Пылпомыш кугыжаныш» манеш, вет Поро Уверым тудо иудей-влаклан возен, нунышт Юмын лӱмжым ынешт ойло улмаш. (Дан 7:13-14, Авд 1:21, Мф 3:2, 21:31, Мк 1:15, Лк 17:20-21, 2 Пет 1:10-11, 1 Кор 4:20, Еф 5:5, Почм 11:15)
Юмын лӱмжӧ-влак – Библийым возымо жапыште тыге шотленыт: кажне лӱм тудым нумалшын эн тӱҥ ойыртемжым луктын ойла. Юмын кажне лӱмжӧ Тудын могай улмыжын ик могыржым але тиде тӱняште мом ыштымыжым ончыктен. Тошто Сугыньышто Юмын лӱмжӧ-влак кокла гыч тыгай-влакым ончыктыман: Юмо «Эль», «Элоах», «Элохим» кава ден мландым, уло тӱням ыштыше Юмым ончыкта (Тӱҥ 1:1, Пс 30:6, Неем 9:17, Мф 19:17). Юмо-влакын Юмышт – тидыже Юмо мландысе да кавасе чыла вий дене озалана манмым ончыкта. Тиде лӱм Юмын тӱрлӧ калык-влакын кумалме чыла юмышт деч кӱшнӧ улмыж нерген ойла. (Зак.уш 10:17, Пс 95:4-5, 135:2, Дан 2:47, 11:36) Чыла деч кӱшылысӧ Юмо, Чыла деч кӱшылысӧ, Чыла деч кӱшылысӧ Господь – Нине лӱм-влак чыла деч кӱшнӧ улшо Юмым ончыктат (Тӱҥ 14:18, Пс 7:18). Чылакертше Юмо – «Эль Шаддай» лӱмын мом ончыктымыжым раш каласаш неле. Септуагинтыште, Тошто Сугыньым акрет грек йылмыш кусарымаште, тиде лӱм παντοκράτωρ «пантократор» манын кусарыме да ’чылакертше’ манмым ончыкта. (Тӱҥ 17:1, Лекм 6:3, Пс 67:15) Илыше Юмо ’Тӱняште шке пашажым чынжымак ыштен шогышо Юмым’ ончыкта (Зак.уш 5:26, Нав 3:10, Иер 10:10). Кава Юмо, Кавасе Юмо ’Кавам ыштыше да тудым вуйлатыше Юмым’ ончыкта (Тӱҥ 24:3,7, Пс 135:26, Неем 2:20). Господь Юмо – Марла Библийыште тыге кок тӱрлӧ лӱмым кусарыме. «Адонай Яхве» ’Яхве Оза’ манмым (Тӱҥ 15:2.), «Яхве Элохим» ’Яхве Юмо’ манмым ончыктат. (Тӱҥ 2:4, Лк 1:32,68, Ап.паш 2:39, Почм 4:8) Господь Юмо Саваоф ’Яхве, суксо-влак ден кавасе вийын Юмыжо’ манмым ончыкта (2 Куг 5:10, Иер 5:14). Господь Саваоф – «Яхве Цеваот» ’Яхве, кавасе вийын да суксо-влакын Озашт’ манын кусаралтеш, тидыже ’чыла суксо ден шӱдыр-влак деч кӱшнӧ уло сандалыкым вуйлатыше Господь’ манмым ончыкта (1 Куг 1:11, Пс 23:10, Рим 9:29). Яхве (Иегова), Господь – Юмын тӱҥ лӱмжӧ, еврейла יהוה. Тудын кузе йоҥгалтмыже да кушеч лекмыже раш пале огыл. Тудо «Яхве» семын йоҥга да ’эре улшым’ ончыкта манын шотлат. Юмын Моисейлан йӱлышӧ вондерыште кончымыж годым Тудо тиде лӱмым Моисейлан ойлен. Тиде лӱмым йӱкын каласаш огыл манын, Вавилон плен деч вара иудей-влак «Адонай» шомакым кучылташ тӱҥалыныт, тидыже ’Мыйын Господем’, ’Оза’ манмым ончыкта. Тошто Сугыньым грек йылмыш кусарымаште да У Сугыньышто Юмын тиде лӱмжӧ «кӱриос» манын возымо, тидыжат ’Господь, господин’ манмым ончыкта. ’Оза, олпот, господин’ манмым ончыктышо нине шомакым кугу кӱкшытыштӧ улшо еҥ-влаклан, мутлан, кугыжалан, ойлымо годымат кучылтыныт. (Тӱҥ 2:4, Лекм 3:13-15, 6:3, 15:3, Зак.уш 6:13, Пс 11:5, Иер 22:18, Мф 4:10, Ин 4:11, Рим 10:9, 1 Кор 12:3) Святой – Тиде шомак чыла шке ыштымыж деч кӱшнӧ улшо святой да мучаш марте умылаш лийдыме Юмым ончыкташ кучылталтеш (Пс 70:22, Ис 1:4, 5:19, Лк 4:34, Ин 17:11, Почм 6:10). Кӱ курык – Библийыште Юмым вончештарыме значений дене кӱ курык манынат лӱмдат, кӱ курыкыш шылын куржаш да утаралт кодаш лийын. Лӱдыкшӧ годым ме Тудын дек толын да утаралт кодын кертына. Юмо – мемнан пыдал налшына. (Зак.уш 32:4,30-31, Пс 17:3)
Юмын Пача – Тынеш Пуртышо Иоанн Иисусым Юмын Пача (рушлаже Агнец) манын. Тыге лӱмдымаш тошто ойпидыш годымсо надыр пача-влак дене кылдалтеш. Юмын израильтян-влаклан Моисей гоч пуымо закон дене келшышын, кажне эрдене да кастене, тыгак Кугече, вес пайрем да моло годымат иерей-влак Юмылан надыр шотеш самырык, экшыкдыме тага-влакым конденыт. Надыр таган вӱржӧ Юмо ден еҥ-влак коклашке тынысым конден. Тыгай надырлан кӧра Юмо израильтян-влакын сулыкыштым кудалтен. Тынеш Пуртышо Иоанн, Иисус уло тӱня верч надыр шотеш кондымо лиеш манын, ончылгоч ойлен. (Тӱҥ 22:7, Лекм 12:3-5, Шотл 6:14, 28:3-27, 29:2,8-13, Ин 1:29, Почм 5:6)
Юмын шыдыже – Тиде ойсавыртыш Юмо айдеме семын шыдешка манмым ок ончыкто. Но Юмо еҥ-влакын сулык ден титакышт ваштареш шога да нунылан кӧра кугун наказатлен кертеш, тыге ыштымыж дене Тудо еҥ-влакым чын корныш шогалтынеже да илышышт нерген шоналташ ӱжеш. Кажне айдеме сулыкым ышта да тидын дене шке ӱмбакше Юмын шыдыжым конда, но Юмо дене тудо Христос гоч сӧрасен кертеш. (Шотл 11:1, Нав 7:1, Ис 9:12, Наум 1:2, Мф 3:7, Рим 12:19)
Юмын Эрге – Юмын ыштыме да Тудым колыштшо шӱлыш-влакым (мутлан, суксо-влакым) Тошто Сугыньышто южгунам «Юмын эрге-влак» манын лӱмдат. Юмын эргыже-влак манын тыгак Израиль калык да тудын южо кугыжаже лӱмдалтыт. У Сугыньышто Иисус Христосым Юмын Эрге маныт, тидыже Тудын Мессий улмыжым, тыгак Юмо Ача деч шочмыжым да Тудын дене чак кылже улмым ончыкта. Христослан ӱшаныше-влакат, Тудын дене ушнен, Юмо Ачан йочаже-влак лийыт. (Тӱҥ 6:1-4, 1 Кур.кн 22:10, Иов 1:6, Пс 2:7, Иер 31:9, Мф 4:3, Мк 1:1, Ин 11:27, Гал 3:26, Почм 2:18)
наверхЯжарланымаш – Шке вате але марий деч моло дене коштмаш. Вончештарыме значений дене тиде шомак Господьлан ӱшанле огыл улмым да шояк юмылан кумалмым ончыкта. (Лекм 20:14, 34:15, Лев 17:7, 20:5-6,10, Суд 2:17, Тун.кал 6:32, Иез 23:37, Мф 5:27-28, Лк 16:18, Евр 13:4, Иак 4:4)
Язык, сулык – Юмын законым шотлыдымаш, Тудын кӱштымашыже-влакым пудыртымаш да Юмым колыштдымаш. Тошто Сугыньышто сулыкым ыштыше айдеме шке сулыкшо верч надырым кондышаш улмаш. (Тӱҥ 4:7, 18:20, 31:36, Лекм 29:10-14, Мф 3:6, Рим 3:20)
наверх
словара 1